Goed idee: peilingverbod vlak voor verkiezingen?

Zondag stemmen de Italianen over een aantal belangrijke Grondwetswijzigingen. In de media gaat het nergens anders over, maar peilingen zijn niet meer toegestaan vijftien dagen voor de verkiezingsdag. Wat is het effect van een verbod op peilingen in aanloop naar verkiezingen?

Op 4 december gaan de Italianen naar de stembus voor een grootse grondwetsherziening. Beeld afp

Is Italië uniek met zijn peilingverbod?

Nee. In veel meer landen gelden restricties vlak voor verkiezingen of op de dag zelf. In Griekenland, Argentinië, Colombia, Taiwan, Zuid-Korea, Oekraïne of Turkije bijvoorbeeld mogen een of twee weken van te voren geen peilingen meer worden gehouden. In Rusland en Spanje is dat vijf dagen voor de verkiezingen.

In veel landen geldt het peilingverbod op de dag dat kiezers gaan stemmen. In Europa geldt dit bijvoorbeeld in Portugal, Polen en tot voor kort ook voor Frankrijk. In sommige landen mogen er wel peilingen worden gehouden, maar niet gepubliceerd. Dit werkt meestal niet. Of de resultaten worden bekend via het buitenland of ze blijven voorbehouden aan een select gezelschap waarmee kiezers een informatieachterstand oplopen.

Zijn die restricties ook in Nederland te verwachten?

Rond vrijwel alle Kamerverkiezingen wordt ook in Nederland de vraag opgeworpen of er een verbod op peilingen moet komen. Meestal komt die vraag van de partij die er niet zo florissant voorstaat, zegt Claes de Vreese, hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam. Of ze komt achteraf als een partij de verkiezingen heeft verloren. Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen in 2012 was het Emiel Roemer van de SP die voor een verbod pleitte.

Volgens Peter Kanne van I&O Research zou het 'best wat minder mogen' richting de datum van de stembusgang. 'Als vijf peilingbureaus en allerlei media om de dag met tegenstrijdige berichten blijven komen, raak je als kiezer wel verward.' Ook De Vreese zou niet tegen een verbod op exit polls in de loop van verkiezingsdag zelf zijn. 'Zeker bij een nek-aan-nekrace is daar veel voor te zeggen.'

Italië stemt zondag over belangrijke Grondwetswijzigingen

Ze knallen inmiddels avond na avond de Italiaanse huiskamers binnen: rampscenario's over de economische gevolgen van een nee-stem, afgewisseld met politieke doemscenario's die volgen wanneer het volk ja stemt. Aanstaande zondag stemt Italië over een serie belangrijke Grondwetswijzigingen en dus gaat het in Italiaanse kranten en talkshows nergens anders meer over. Er is alleen een probleem: niemand weet wat de kiezer eigenlijk denkt. In de laatste vijftien dagen voor een stembusgang is het in Italië verboden peilingen te publiceren.

Wat zijn de belangrijkste argumenten om peilingen te verbieden?

Een 'verkiezingsstilte' is bedoeld om kiezers niet te beïnvloeden in hun stemgedrag. Uit het schaarse wetenschappelijk onderzoek over dit onderwerp blijkt dat kiezers gevoelig zijn voor het zogeheten 'bandwagon'- effect en het 'underdog'- effect. In het eerste geval volgens kiezers de politieke partij die succes uitstraalt, waar de 'kudde' achteraan loopt. In het tweede scenario krijgt juist de dreigende verliezer de sympathie van de kiezer. Maar volgens de meeste deskundigen zijn deze gemeten effecten nauwelijks relevant.

Niet verbieden dus, die peilingen?

Waar het om gaat, is dat kiezers strategisch gaan kiezen als zij de peilingen kennen. 'Zolang peilingen je niet op het verkeerde been zetten, is daar niets mis mee', vindt Kanne. De Vreese wijst erop dat het vreemd is om kiezers alleen het recht op informatie over peilingen te ontzeggen. 'Andere informatiestromen gaan gewoon door. Denk aan het moddergooien van politici naar elkaar, het opduiken van comprimerende privégegevens of onlangs de aankondiging van het FBI-onderzoek naar het e-mailverkeer van Hillary Clinton. Alsof de burger die informatie wel aankan zonder dat dit zijn stemgedrag beïnvloedt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden