Goed bloed komt uit ijzeren potten

Wie voedsel eet uit een ijzeren pan, krijgt een klein beetje ijzer mee. Dat helpt in de strijd tegen een wereldijd probleem: bloedarmoede....

De mensen in zuidelijk Malawi trekken de wenkbrauwen op als de Europese dokter komt aanzetten met een karrenvracht pannen. Ontwikkelingshulp in de vorm van een kookpot: hoe verzint hij het. Maar ja, wel splinternieuwe pannen, dus ze willen ze toch graag hebben.

Tropisch geneeskundige dr. Paul Prinsen Geerligs heeft in Malawi onderzoek gedaan naar de bestrijding van ijzergebreks-bloedarmoede. Daarbij leunt de arts op een al wat oudere theorie.In de jaren tachtig opperden disten dat voedsel, gekookt in een gietijzeren pan, vanzelf enig ijzer zou bevatten, afkomstig uit de pan. Als mensen met ijzergebreks-bloedarmoede

stelselmatigzulk voedsel eten, kan dat hun bloedijzergehalte opvijzelen. Artsen onderbouwden deze theorie met proeven met bloedarmoedige ratten.

Prinsen Geerligs heeft nu het derde kookpotten-onderzoek voltooid waarbij mensen zijn betrokken. Onderzoekers in Ethiopin Braziliaven al eerder kinderen te eten uit ijzeren pannen, en zagen in het bloed inderdaad het gehalte toenemen aan hemoglobine, de ijzerhoudende stof die zuurstof transporteert.

Prinsen Geerligs voerde in 2000 het eerste onderzoek uit met medewerking van hele families. Hij promoveerde deze week aan de Universiteit van Amsterdam op zijn resultaten.

Bloedarmoede, zegt Prinsen Geerligs, is wereldwijd een grote ondergraver van de gezondheid. Naar schatting twee miljard mensen lijden eraan. IJzergebreks-bloedarmoede kan leiden tot vroeggeboorte, te laag geboortegewicht, sterfte van pasgeborenen en jonge moeders. Het tekort kan ook het immuunsysteem aantasten, en zo leiden tot kindersterfte.

De helft van de bloedarmoedegevallen is te wijten aan ijzergebrek. Om te beginnen kan dus zeker een miljard zieke mensen geholpen worden met extra ijzer. Buitendien hebben nog zeker anderhalf miljard personen gebrek aan bloedijzer, schat Prinsen Geerligs.

De reguliere ontwikkelingshulp voert daarom vlees aan, ijzersupplementen voor in het eten en ijzertabletten. Die aanpak is echter omslachtig en ingrijpend in het dagelijks leven. En motivatie bij de ontvangers is cruciaal om ingrijpenvan buitenaf effectief te laten zijn. Vandaar dat het idee van de gietijzeren pannen ook zo aanspreekt: zonder speciale inspanning krijgen mensen automatisch een extra dosis ijzer binnen.

De eerste vraag van Prinsen Geerligs is daarom niet eens: werkt de truc met de kookpotten, maar: wat vinden de mensen van de ijzeren pannen. Accepteren ze ze, gebruiken ze ze echt? Want als het ding ongebruikt in de kast verdwijnt, heeft het middel geen zin.

Prinsen Geerligs is neergestreken in de Shire Valley, tegen de grens met Mozambique, bij een suikerplantage. Van oudsher gebruiken de mensen er kookpotten van gebakken klei. Maar op de suikerplantage liggen aluminium buizen waar het irrigatiewater doorheen loopt. De mensen pikken soms buizen en maken er lompe aluminium pannen van.

Voor zijn onderzoek met 113 families heeft de arts een experimentele groep en een controlegroep nodig. Dus heeft hij voor de helft van de families een gietijzeren kookpot gekocht, en voor de andere helft een gewone, fabrieksmatig vervaardigde aluminium pan, waarin tijdens het koken geen ijzer vrijkomt.

Gevraagd naar hun waardering voor de nieuwe pannen, ontstaan er onmiddellijk twee kampen. De aluminium pannen zijn mooi, licht, modern, glimmend. De ijzeren pannen zijn daarentegen zwart en loodzwaar, hebben een ronde bodem en staan op drie pootjes. In een ijzeren pan kun je het eten niet de hele nacht laten staan om te weken of te trekken, want dan gaat het naar ijzer smaken en de pan gaat roesten.

Prinsen Geerligs vraagt de families vervolgens na drie, zes, elf en twintig weken om hun mening over de pannen. De meeste problemen met de ijzeren pannen nemen in de loop van de tijd af. Ze worden opgelost door de mensen te leren hoe ze met de nieuwe pan moeten omgaan. Je laat het eten er niet in staan, maakt hem na gebruik direct schoon, droog hem en zet hem op zijn kop. Dan smaakt het eten niet naar ijzer en gaat de pan niet roesten.

Bij correct gebruik worden de voordelen van gietijzer boven aluminium gaandeweg duidelijk. Aluminium pannen worden snel dof en ze branden door. Gietijzer gaat daarentegen tien, vijftien jaar mee. Het ijzer blijft heel lang warm, waardoor verhoudingsgewijs minder brandhout nodig is om het eten te laten garen. Daar hebben de mensen wel oren naar, naar een pan die economische voordelen biedt.

In Ethiopin Braziliijn gunstige resultaten geboekt dankzij ijzeren pannen. Lukt dat ook in Malawi?

Complicerende factor in het onderzochte gebied is dat malaria er de scepter zwaait. Malaria wordt veroorzaakt door een parasiet die leeft i¿n en vrode bloedlichaampjes, en zo het bloed afbreekt. Veertig tot vijftig procent van de kinderen tot twaalf jaar in zuidelijk Malawi heeft malariaparasieten in het bloed. Veel jonge kinderen sterven eraan. Wie die periode overleeft, is weliswaar gedeeltelijk immuun geworden voor de ziekteverschijnselen, maar draagt wel de malariaparasiet. Die remt de opname van ijzer uit voedsel.

En onder die omstandigheden, waarbij alles tegenzit, wil Prinsen Geerligs kijken of de mensen toch zijn gebaat bij koken in gietijzeren pannen. Tot zijn tevredenheid meet hij bij volwassen gebruikers inderdaad een duidelijke verandering in het hemoglobine met 6,8 gram per liter bloed. De verandering bij met malaria kampende kinderen is lastiger te meten, omdat het toedienen van ijzer via de pannen moet worden verrekend met de afbraak van het bloed door de malariaparasiet.

Het zit Prinsen Geerligs dwars dat de zo simpele truc met de pannen in ontwikkelingslanden tot nu toe geen brede ingang vindt. 'Het is jammer dat deze methode om bloedarmoede te bestrijden niet op grote schaal wordt opgepakt. Je zou er grote aantallen mensen mee kunnen helpen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden