Reconstructie

'Godzijdank is er niemand overleden'

Het VU Medisch Centrum gaat vandaag weer open. Wat gebeurde er twee weken geleden, toen miljoenen liters water noopten tot evacuatie?

De straat staat blank in de omgeving van de Amstelveenseweg, in de buurt van het VUmc Beeld anp
De straat staat blank in de omgeving van de Amstelveenseweg, in de buurt van het VUmcBeeld anp

Het is crisis in het Medisch Centrum van de Vrije Universiteit in Amsterdam (VUmc). Even verderop is op deze dinsdag 8 september een waterleidingbuis gesprongen en in de kelders staan nu miljoenen liters water. Zojuist is in grote delen van het ziekenhuis uit voorzorg de stroom uitgezet, ook op de intensive care.

Vanaf dit moment draait de apparatuur daar op batterijen. Die houden het maximaal twee uur vol. Daarna moeten verpleegkundigen en artsen de pompen voor de beademing met de hand bedienen. Er zijn nog meer problemen: communicatie met de afdelingen is niet meer mogelijk via de vaste telefoonlijnen, de luchtbehandeling is uitgeschakeld, de liften werken niet meer.

Het crisisteam van het VUmc, met medewerkers uit alle geledingen van het ziekenhuis, is dan al zo'n drie kwartier bij elkaar. Het moet de komende uren besluiten nemen die ongekend zijn. Nog nooit eerder is in Nederland zo'n groot ziekenhuis in zijn geheel ontruimd.

Zorgvuldigheid

Brandweer, politie, de gemeente Amsterdam en de regionale geneeskundige noodinstantie manen het ziekenhuis tot spoed. Het VUmc weerstaat de druk. 'Het gaat niet om snelheid, het gaat om zorgvuldigheid', zegt lid van de raad van bestuur Hans Brug steeds tegen de hulpdiensten.

Drie kwartier eerder, iets na 7.30 uur, hoort Brug in zijn kantoor dichtbij sirenes die niet van VUmc-ambulances zijn. Piet ter Wee, directeur medische zaken, rijdt door de naast het ziekenhuis gelegen Van der Boechorststraat, die net onder water begint te lopen. Hij draait om. Eenmaal binnen belt hij met het facilitair bedrijf. Daar is nog niets bekend.

Anesthesiste Deirdre Thone staat om 7.40 uur met een collega in de lift. Het geruis van het water beneden hen is angstwekkend. Ze maakt met haar mobieltje vanuit haar kamer op de zesde verdieping een foto van de straat. 'Het zag eruit als een tsunami.'

Een paar minuten later. Als de man van het facilitair bedrijf Ter Wee terugbelt, klinkt hij aanzienlijk minder relaxed. Het water stroomt met forse kracht de oostkant van het VUmc binnen. Alsof het een waterval is, zo hard loopt het de trappen af de kelders in. Brug besluit het crisisteam bij elkaar te roepen.

Brug, Thone en Ter Wee ontmoeten elkaar in een kamer die wordt gebruikt voor het Ziekenhuis Rampen Opvang Plan dat nu in werking treedt. Het is een kale ruimte op de begane grond, met een groot televisiescherm, een flip-over, een tafel en twaalf net iets te frivool vormgegeven, oranje stoelen. Van hieruit zullen de drie samen met hun collega's de komende zestien uur de aanpak van de wateroverlast coördineren.

Evacuatie. Beeld Julius Schrank
Evacuatie.Beeld Julius Schrank

Stilstand

In het VUmc, dat vandaag weer opengaat, werken 7.000 mensen, 2.400 geneeskundestudenten volgen er medisch onderwijs. Per jaar worden er 55 duizend patiënten opgenomen in het ziekenhuis of in de dagbehandeling. Het werk gaat er 24 uur per dag door, het ziekenhuis komt nooit tot stilstand. Zelfs niet tijdens een brand, in 2007 op de tweede etage, of tijdens een grote stroomstoring, in maart van dit jaar.

Een inventarisatie van de 'hoogrisicopatiënten' wijst uit dat op de intensive care twintig patiënten liggen die worden beademd; op de kinder-ic liggen er vijf, van wie drie aan de beademing, op de hartbewaking vijf. Op de verlosafdeling liggen vijf zwangere vrouwen, van wie één aan het baren is. Haar kind wordt om 10.30 uur geboren, gezond. In totaal telt het ziekenhuis die dag bijna 330 patiënten.

In de kamer van het crisisteam gaan om 8.15 uur de lichten uit. De stroom is in grote delen van het ziekenhuis uitgezet, omdat het water in de kelder een kritieke hoogte heeft bereikt. De kans op kortsluiting en, als gevolg daarvan, brand is te groot. Daarom kan ook het noodaggregaat niet worden gebruikt.

Het crisisteam moet improviseren. Het telefoonnet en de website liggen plat, zodat VUmc de buitenwereld niet kan informeren over de situatie. Mobiele telefoontjes raken leeg. Collega's gaan als 'lopers' met vragen en boodschappen door het ziekenhuis. Via Twitter wordt de buitenwereld op de hoogte gehouden.

Een deel van de patiënten wordt naar toren D verplaatst, waar nog wel elektriciteit is. Van daaruit wordt met verlengsnoeren toren C van stroom voorzien.

Nu het VUmc zo zwaar getroffen is, zijn de hulpdiensten massaal uitgerukt. Ze verzamelen zich in een grote rode container, voorzien van alle mogelijke communicatiemiddelen, die bij grote incidenten bij de plek des onheils komt te staan. De brandweer probeert zo snel mogelijk de kelders leeg te pompen. Buiten staan tientallen ambulances te wachten, mochten patiënten acuut moeten verhuizen als ook in toren D de elektriciteit wegvalt.

Directeur communicatie Jan Hol en bestuursvoorzitter Wouter Bos tijdens een persconferentie. Beeld anp
Directeur communicatie Jan Hol en bestuursvoorzitter Wouter Bos tijdens een persconferentie.Beeld anp

3.000 medewerkers en 50 patiënten terug

Het VUmc heropent vandaag zijn deuren, nadat het ziekenhuis twee weken heeft stilgelegen. Drieduizend medewerkers, die veelal met de patiënten zijn meegegaan naar andere ziekenhuizen, keren terug naar Amsterdam. Vandaag vinden enkele tientallen operaties plaats, woensdag is het ziekenhuis in zijn geheel weer open, inclusief de spoedeisende hulp. Van de ruim 250 patiënten die werden geëvacueerd, keren er dan 50 terug. De rest is inmiddels naar huis, of blijft in de ziekenhuizen waar ze nu liggen.

Na het springen van de leiding is de chaos rondom het VUmc enorm. Beeld Julius Schrank
Na het springen van de leiding is de chaos rondom het VUmc enorm.Beeld Julius Schrank

Alarmfase 2

Iets na 10.00 uur blijkt dat het ketelhuis in de kelder onherstelbaar is beschadigd. De wirwar van buizen op niveau -2, die de meeste bezoekers nooit zullen zien, is onontbeerlijk voor het ziekenhuis. Hier wordt water verwarmd, gedestilleerd en verhit tot stoom, dat onder meer nodig is om chirurgische instrumenten te reinigen. 'De medische professionals constateerden: zo kunnen we niet werken', zegt Brug.

Voorzitter van de raad van bestuur Wouter Bos is naar de rode container geweest. Het is inmiddels alarmfase 2. De hulpverlening is heel groot opgetuigd, meldt Bos: zelfs het leger is er.

Tegen 11.00 uur slaat een bom in bij het crisisteam. 'Hardop nadenkend trok onze facilitaire man de conclusie dat we moesten evacueren', zegt Thone. 'We waren even met stomheid geslagen. Maar dat we zelfs de toiletten niet meer konden doortrekken, zei genoeg.'

Nu de beslissing is genomen, besluit het crisisteam de tijd te nemen op een rij te zetten welke patiënt naar welk ziekenhuis moet en wat in het medisch dossier te zetten dat meegaat. Ter Wee: 'Dit was anders dan bijvoorbeeld bij een treinramp. Daar moet je mensen uit een onveilige situatie zo snel mogelijk naar een veilige situatie sluizen. In dit geval ging het van veilig naar veilig.'

Patiënt Sander Ooms ligt in toren C. Hij heeft de donderdag ervoor een buikoperatie ondergaan waarbij een tumor is verwijderd en heeft nog veel pijn. Te veel om nu al naar huis te kunnen. Een paar uur lang moet zijn afdeling het zonder elektriciteit doen. 'We hadden zelfs geen tv, we voelden ons van de wereld afgesneden.'

Zijn infuus met pijnstillers werkt op een accu, alleen het alarmbelletje doet het niet. 'Dat werd even heikel toen ik nodig moest.' Tegen 13.00 uur krijgen de patiënten het nieuws over de evacuatie te horen. 'Het werd kalm gebracht. Ik grapte dat ik dan wel met de helikopter wilde.'

Overzicht

07.34 uur Eerste melding gesprongen waterleiding bij 112
08.16 uur VUmc sluit stroom af, uit angst voor kortsluiting
10.07 uur Ketelhuis onherstelbaar beschadigd, zodat VUmc niet meer kan fucntioneren
10:55 uur Totale evacuatie geboden
12.00 uur VUmc zoekt naar beste ziekenhuizen voor 251 patiënten
13.10 uur Manager van VUmc naar bunker in gemeentehuis om communicatie soepeler te maken

Koppig

Wie is de baas bij het evacueren en onderbrengen van patiënten? Officieel is dat het GHOR (de Geneeskundige Hulpverleningsorganisatie in de Regio), dat ook in de calamiteitencontainer aanwezig is. Maar het VUmc is koppig: het wil zelf bepalen welk ziekenhuis het geschiktst is voor welke patiënt. Anesthesiste Thone: 'Sommigen hebben specialistische zorg nodig. Een aantal afdelingshoofden heeft zelf contact gelegd met andere ziekenhuizen.'

GHOR en het stadhuis manen het VUmc keer op keer tot spoed. Ook bij de gemeente is het groot alarm. De crisisruimte onder het stadhuis is in gebruik gesteld. Burgemeester Eberhard van der Laan en loco-burgemeester Kajsa Ollongren zijn op werkbezoek in Israël. Plaatsvervangend loco-burgemeester Eric van der Burg heeft zich naar 'de bunker' gespoed. Daar bestaat af en toe onduidelijkheid over de situatie, omdat te weinig informatie de bunker bereikt. Het stadhuis wil zorgvuldigheid en snelheid. De evacuatie mag niet te lang duren.

Brug: 'De eerste uren was de situatie voor iedereen uitzonderlijk. Het was daardoor onvoldoende duidelijk hoe de communicatie in te richten. Wanneer maken jullie nou eens tempo, kregen we te horen. Wij waren bezig met het in kaart brengen van de patiënten, terwijl buiten de ambulances stonden te wachten. De directeur publieke gezondheid van de gemeente kwam een aantal keren beleefd doch dringend vragen of we al zo ver waren. Toen een van onze managers naar de bunker ging, verliep de communicatie beter.'

16.00 uur VUmc meldt: evacuatie kan tot diep in de nacht duren
17.05 uur Eerste 41 patiënten geëvacueerd naar calamiteitenhospitaal in Utrecht
17.50 uur Een groot aantal brandweerlieden en 50 mariniers beginnen met evacuatie patiënten via de trappen
22.00 uur Er zijn nog 57 patiënten in VUmc
23.59 uur De laatste patiënt is geëvacueerd, het ziekenhuis is leeg

Een patiënt wordt met een ambulance verhuisd. Beeld -
Een patiënt wordt met een ambulance verhuisd.Beeld -

Een van de belangrijkste uitdagingen in het ziekenhuis: geen patiënten kwijtraken. 'Ze vertrekken op eigen houtje of familie komt hun ophalen', zegt Thone. Iedereen die vertrekt, moet daarom langs een computer bij de Spoedeisende Eerste Hulp, naast de grote hal waar de ambulances binnenrijden en vertrekken.

Tijdens een persconferentie iets voor 12.30 uur meldt Bos dat de evacuatie tot diep in de nacht kan gaan duren. De uren erna gebruikt het VUmc om de patiënten op papier te verdelen over meer dan twintig collega-instellingen.

Door een misverstand begint de evacuatie een half uur later dan het VUmc wil. Het ziekenhuis wacht op toestemming van GHOR, en GHOR wacht op de definitieve lijst van het ziekenhuis. Het is niet de eerste keer dat de communicatie moeizaam verloopt. 'Het was niet helemaal duidelijk wie de regie had over het vervoer', zegt Piet ter Wee.

Mariniers evacueren een patiënt via de trap. Beeld Ministerie van Defensie
Mariniers evacueren een patiënt via de trap.Beeld Ministerie van Defensie

Evacuatie

Iets na 17.00 uur begint de evacuatie van de eerste 41 patiënten. Zij kunnen terecht in het calamiteitenhospitaal in Utrecht. In dat hospitaal zijn 95 bedden beschikbaar.

Twee liften in toren D zijn min of meer bruikbaar. Met een zwengel op de liftkooi bedient een medewerker van de leverancier de lift; per portofoon geeft een ander aan wanneer de begane grond is bereikt.

Het VUmc wil zo veel mogelijk patiënten via een lift vervoeren, omdat het dragen via de trap riskant kan zijn. Daardoor verloopt de evacuatie tergend langzaam. De hoop dat andere liften weer gaan werken, blijkt ijdel. In de calamiteitencontainer valt het besluit de brandweerlieden en de mariniers, die al uren paraat staan, in te zetten om patiënten naar beneden te tillen. Voor het crisisteam komt het als een verrassing. 'Opeens stond het leger voor de deur', zegt Thone. 'We waren er ontzettend blij mee. Send in the marines, zeiden we tegen elkaar.'

Brug begrijpt dat de hulpdiensten vaart willen maken. 'Het stadhuis was ons voor. Zij hebben het overzicht, zij weten dat er ook verkeersoverlast kan ontstaan door het concert van U2 in de Ziggo Dome.'

Patiënt Ooms wordt tegen 18.30 uur met bed en al naar de trap gerold, nadat hij een morfineprik heeft gekregen. 'Daar ben ik door vier mariniers in zo'n oranje bak getild die ook voor ski-slachtoffers wordt gebruikt. Ze hebben me zes trappen naar beneden gedragen, met infuus en toebehoren. Het was steil, ik klampte me vast, maar ze deden het heel voorzichtig.'

Door de inzet van de brandweer en de mariniers verloopt de evacuatie van de 251 patiënten die niet naar huis konden redelijk snel. Iets voor 0.00 uur vertrekt een ambulance met de laatste zieke.

Deirdre Thone maakt nog een rondje door het ziekenhuis. Het is stil, op de deuren van de afdelingen zitten kettingsloten. Piet ter Wee haalt zijn spullen op in het kantoor dat hij die ochtend halsoverkop heeft verlaten.

Een ziekenhuis zonder patiënten biedt een trieste aanblik, constateert Hans Brug vlak voor hij vertrekt. Hij is ook tevreden: 'Ik ben enorm onder de indruk van de manier waarop onze mensen hebben gereageerd.'

Pas de volgende ochtend, als hij het logboek leest dat de hele dag is bijgehouden, krijgt hij kippenvel en voelt hij een knoop in zijn maag. 'Hier hadden we niet op getraind, maar we zijn er heel goed uitgekomen. Godzijdank is er niemand overleden.'

Een compleet leeg VUmc. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Een compleet leeg VUmc.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden