Gods water komt over ónze akkers

De komende weken buigt de Haagse politiek zich over de plannen om de grote rivieren veel meer ruimte in te geven in het Nederlandse polderland....

En de winnaar is: Wapenveldse Broek. Het gebied tussen de IJssel en de Veluwe kan vanavond op tv worden uitgeroepen tot de mooiste plek van Nederland.

'Dat zou een stunt zijn', zegt boer André Nooteboom. Want juist dit open poldergebied wordt ernstig bedreigd door maatregelen in het kader van Ruimte voor de Rivier. Een van de omstreden beslissingen van het mammoetproject, dat de rivieren aan een ruimere jas moet helpen, gaat over dit gebied.

De hoogwatergeul Veessen-Wapenveld zal veertien kilometer lang dwars door het Wapenveldse Broek lopen, beginnend bij Veessen en eindigend bij Hoenwaard. Slechts eens in de honderd jaar zal deze 'groene rivier' blauw kleuren. Maar daarvoor moet de polder wel op zijn kop. Het land van, volgens actievoerder Nooteboom, vooral 'actieve jonge boeren' moet worden herverkaveld en twee metershoge dijken zullen het zicht op de IJssel en het Veluwemassief ontnemen. Iedereen in het gebied is fel tegen, inclusief de gemeente Heerde en het waterschap Veluwe.

De hoogwatergeul Veessen-Wapenveld en de dijkteruglegging bij het dorp Lent tegenover Nijmegen, zijn twee obstakels die een beslissing van de Tweede Kamer op 29 mei nog in de weg staan. Beide ingrijpende maatregelen hebben gemeen dat ze op korte termijn niet in deze vorm nodig zijn, maar op langere termijn misschien wel. Bewoners wijzen erop dat de wet voorschrijft slechts rekening te houden met het extreme geval dat er zestienduizend kubieke meter water per seconde via de Rijn bij Lobith ons land binnenkomt. Dat is een overstroming die eens in de 1250 jaar kan voorkomen.

De alternatieven die de bewoners van Lent en Heerde zelf aandroegen, zijn ruim genoeg om dat gevaar het hoofd te bieden, maar klimatologen en wateringenieurs vinden die zestienduizend kubieke meter per seconde aan de krappe kant. Rekening zou moeten worden gehouden met achttienduizend kubieke meter, zodat het gebied later niet opnieuw op de schop moet. Ook Rijkswaterstaat wil verder kijken dan 2015. De politiek moet deze afweging maken.

Maar die is in een prestigestrijd verwikkeld geraakt. Laten ze de oren naar de bewoners hangen of naar de scenario's van de deskundigen en de machtige Rijkswaterstaat? De bevolking kan met bezwaren en procedures wel tien jaar een schaduw over een gebied werpen, maar er komen nieuwe cijfers van het KNMI en andere klimatologen aan en die voorspellen niet veel goeds. CDA-Kamerlid Erik van Lith wil het notaoverleg van de Vaste Kamercommissie Verkeer en Waterstaat en daaropvolgende plenaire stemming in de Kamer uitstellen. Het eigen onderzoeksbureau van de Kamer gaat voor vier projecten de financiële onderbouwing narekenen.

Beatrix

Iedereen is het erover eens dat Nederland iets aan het overstromingsgevaar moet doen, zeker na het hoogwater in 1994 en 1995 toen het water met 12.600 kubieke meter per seconde binnenstroomde en zelfs koningin Beatrix zandzakjes vulde bij de dijk bij Ochten. De planologische kernbeslissing Ruimte voor de Rivier staat dan ook niet ter discussie. Er moet ingegrepen worden nu de verstedelijking dat nog toestaat.

Ook de manier waarop Rijkswaterstaat de rivieren aanpakt, kan rekenen op instemming; bijna zonder dijkverhoging maar vooral door de rivieren Waal, Rijn en IJssel meer ruimte te geven. Dat gaat door het verleggen van dijken, verlagen van uiterwaarden en kribben en het graven van hoogwatergeulen, die bij hoogwater meestromen. Voor deze ingrepen gaat tot 2015 rond de rivieren zeker een kwart op de schop.

Eigenlijk is het een project dat de afgelopen vijf jaar tot in de finesses is voorgekookt. Voor de afwisseling niet van bovenaf maar van onderop én interactief. Michiel Koorenhof van Rijkswaterstaat is er trots op. 'We hebben geleerd van andere grote projecten, al is dit natuurlijk niet te vergelijken met de Betuweroute. Er is minder bewoond gebied waardoor je mensen minder in hun bestaan raakt.'

Belangengroepen mochten net niet mee-ontwerpen, maar ze zaten wel vanaf het eerste begin in klankbordgroepen mee te denken. Van de zeshonderd mogelijke maatregelen, kozen de regionale stuurgroepen er veertig, die ze opnieuw voorlegden aan de klankbordgroepen en daarna in cafés en wijkcentra aan bewoners. Gaandeweg is de meeste pijn uit de plannen gehaald.

Aart Knoop van bewonersgroep Bandijk in Noordwaard, een polder aan de Nieuwe Merwede bij Werkendam, waar vijftig huizen moeten verdwijnen, bevestigt deze lezing. 'We vinden het natuurlijk niet leuk, maar wat moet dat moet.' Honderden alternatieven passeerden de revue, vertelt hij, maar een geul door de Noordwaard bood steeds het meeste soelaas voor waterberging. Hij is blij dat de Noordwaard tot koplopergebied is verheven. 'Dat betekent dat er sneller duidelijkheid komt over de financiering en om welke huizen het gaat.' De toezegging dat alle bewoners in het gebied kunnen blijven wonen, is hard. 'Er komt een zomerpolder om de huizen op te herbouwen.'

Frustraties

Daar waar de interactieve methode niet werd toegepast, ging het fout. Koorenhof: 'Het project bij Lent was al in gang gezet en hebben wij overgenomen.' De frustraties over Rijkswaterstaat zijn daar ouderwets heftig. Ook bij Heerde is er bij het plan van de groene rivier duidelijk een idee van bovenaf gedropt. André Nooteboom: 'Ik zat als waterschapsman in de klankbordgroep, er is nooit over een groene rivier gesproken. Plotseling kwam de stuurgroep er vorig jaar mee aanzetten. De bewoners kregen kant en klare tekeningen voor hun neus.'

Elders in het land willen steden profiteren van de maatregelen. Zwolle, Zutphen en Kampen haken aan bij het moment van werk aan de rivier en willen van hun rommelige uiterwaarden mooie natuur maken. Ook willen ze een hoogwatergeul om nieuwbouw aan het water te realiseren.

Koorenhof: 'De maatregelen bieden volop kansen, bijvoorbeeld voor natuurontwikkeling. Wie het slim aanpakt, profiteert van een grote zak geld.' Maar wie meer wil dan wat beschreven staat in de planologische kernbeslissing, moet zelf meebetalen. 'De geul bij Zutphen en de bypass bij Kampen staan er als alternatief in.'

Ruimte voor de Rivier geeft globaal aan welk type maatregel waar nodig is. Daarop zijn drieduizend inspraakreacties gekomen, maar er wordt rekening gehouden met procedures en bezwaren wanneer de projecten lokaal worden ingevuld. Dat betekent dat het nog twee tot vier jaar duurt voordat de graafmachines echt beginnen.

Rest de hamvraag: zijn de maatregelen goed genoeg? Prof. Pier Vellinga van de Vrije Universiteit Amsterdam pleit ervoor de maatgevende norm op te rekken waar het kan. 'Dat onze rivieren water van zestienduizend kubieke meter per seconde moeten aankunnen, is vanuit historische waterstanden berekend. Maar de wetenschap beschikt over veel meer nieuwe gegevens. Daaruit kun je afleiden dat zestienduizend kubieke meter krap is. Elke graad temperatuurverhoging betekent 7 procent meer luchtvochtigheid, dus meer regen, dus een hogere afvoer van water.'

Aan het eind van deze eeuw zal de temperatuur met twee graden zijn gestegen, berekenden klimatologen. De economische schade die een watersnood met zich meebrengt, is veel te groot om het daarop aan te laten komen, aldus Vellinga. 'Bij infrastructurele ingrepen moet je naar de langere termijn kijken, niet naar de kortere.'

Ook Rijkswaterstaat wil liever met andere cijfers rekenen dan die uit het verleden. Uit de eigen Spankrachtstudie van 2002, een verkenning van de te verwachten hoeveelheid water op langere termijn, komen ook andere scenario's.

Ander geluid

Ton Sprong, projectdirecteur Ruimte voor de Rivier, gaat eveneens uit van een mondiale temperatuurstijging van 2 graden aan het eind van de eeuw. '20 procent meer neerslag betekent een stijging van 10 procent water in de Rijn in de winter. Van die drieduizend kubieke meter per seconde moet er 1600 binnendijks en 1400 buitendijks worden opgelost. Er is daarom ook gekeken of ze genoeg zijn voor hogere waterafvoeren.'

Maar een onderzoek naar de effecten van extreem hoogwater op de Nederrhein van de Nederlands-Duitse Werkgroep Hoogwater uit 2004, geeft een ander geluid. Als Duitsland niets aan zijn dijken doet, zal er nooit meer water bij Lobith binnenkomen dan 16.300 kubieke meter per seconde. Keulen is dan allang overstroomd en de rest van dat Duitse gebied ook.

Prof. Marnix de Vriend van Royal Haskoning vindt het allemaal papieren voorspellingen. 'Niemand weet het. Het enige dat we weten is dat de dijken bij 12.600 kubieke meter per seconde het net hielden en dat er daarna wat maatregelen zijn genomen. Maar niemand weet wat de dijken doen bij veertienduizend kubieke meter.'

Dijkgraaf van Kranenburg - net over de grens bij Nijmegen - vertrouwt op zijn Duitse dijken: stevig en breed, zegt hij. De onze noemt hij van bordpapier. 'Ga es op de Waalkade kijken bij hoogwater hoe het kolkt. Er is bestuurlijk een soort heilige hoogte en een schijnveiligheid gecreëerd. Maar we weten het niet. Echt niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden