Goddeloze bomen

Bomenliefhebbers struinen stad en land af op zoek naar illustere, oude exemplaren. Voor sommigen bezitten ze een spirituele dimensie. In Nederland heb je relatief weinig eeuwenoude bomen. Ze overleefden de kerstening, de reformatie of de hedendaagse beleidsmakers niet.

Sommige mensen zien alleen bomen, anderen herkennen eiken en linden, weer anderen onderscheiden de quercus robur en de tilia platyphyllos en de gewone en de buitengewone exemplaren. Vergelijk het met het leren van een alfabet. Het begint met wat letters, daarna volgen woorden en langzaam gaat een wereld open.


Een meer dan drieduizend jaar oude Nieuw-Zeelandse kauri aanschouwen, is zoiets als de Divina Commedia lezen. Zegt bomenliefhebber Bas van Griensven, Toen hij in Nieuw-Zeeland was, maakten Maori-kinderen muziek rond de stam, wat de sfeer ronduit transcendent maakte. In het trapgat van zijn huis in Nijmegen prijkt de Ancient Kauri op een fraaie poster. 'Elke keer als ik die boom zie, krijg ik er weer kippenvel van.' In een tijdsbalk op de poster zien we wat deze boom op aarde zoal heeft meegemaakt, de Trojaanse oorlog, het Romeinse Rijk, de opkomst van het christendom en de Middeleeuwen.


Van Griensven reisde naar Nieuw-Zeeland, Mexico en Madagascar om bomen te zien, maar ook naar vele plekken dichter bij huis. In zijn woonkamer hangen uitvergrote foto's van een monumentale eik in een weiland in Vorden, in alle vier de seizoenen vastgelegd. 'Een prachtige, robuuste, solitaire boom, omringd door koeien. Voor de boer is het eigenlijk heel onhandig, een boom midden in een weiland. Als hij rationeel was, hakte hij hem om. Maar in het aangezicht van zo'n eik ga je anders denken.'


Er staan meer fraaie bomen in Nederland, neem de linde van Sambeek, of het treurhoningboompje met zijn bolvormige kroontjes voor Musis Sacrum op het Velperplein in Arnhem. Als je daar toch bent: langs de Velperweg staat een imposante libanonceder. Op boombastik.nl, 'een site voor en door bomenliefhebbers', staan meer dan honderd Nederlandse bomen die een mens kunnen verheffen. Van Griensven, gediplomeerd boomverzorger maar tegenwoordig werkzaam in de ict, begon de site om uiting te geven aan, nou ja, een bomentic. Mensen met dezelfde tic meldden zich snel. 'Je vindt ze overal. In Engeland heb je liefhebbers die met een gps de bossen afstruinen op zoek naar heel oude onontdekte bomen. In Nederland is dat lastiger. Verhoudingsgewijs heb je hier ook weinig bomen van meer dan een eeuw oud. Maar ze stáán er wel.'


Bomenliefhebbers zijn in Nederland een langzaam maar gestaag toenemende mensensoort. Stad en land reizen ze af voor illustere bomen als de Wodanseiken van Wolfheze, de linde van Oisterwijk of de Kroezeboom op de Fleringer Es in Twente. Allemaal houden ze van natuur, voor velen van hen bezit een boom ook een spirituele dimensie. Wie wil, kan in 'boombedevaarten' de opkomst van nieuwe, op de natuur gerichte spiritualiteit zien, en een verband leggen met de ontkerkelijking.


In wezen is het eeuwenoude spiritualiteit, zegt Marijke Lukács-Graus, die de relatie tussen bomen en religie al jaren onderzoekt. Haar studeerkamer in Breda bevat een groot archief waarin alle godsdiensten aanwezig zijn. 'Eigenlijk wordt het goddelijke al in bomen waargenomen zolang je mensen hebt', zegt zij. 'Bomen zijn in de grond geworteld en reiken met hun kruin tot in de lucht, ze staan voor contact tussen hemel en aarde, tussen mens en het hogere. Bomen kunnen eeuwenoud worden en de onsterfelijkheid gaan symboliseren. En er is de levenscyclus die in het blad zichtbaar is, dood in de winter, nieuw leven in de lente. Wedergeboorte, dat is ook een religieus element.'


Als klein meisje in het roomse zuiden ging ze vaak met de nonnen van haar school voor zieke klasgenootjes bidden in Mariakapelletjes. Die kapelletjes waren bijna altijd door linden overkoepeld. De linde en Maria, die vormen geen toevallige combinatie, ontdekte Lukács-Graus later: de linde staat al een paar millennia voor het vrouwelijke goddelijke.


Aan de muur van haar studeerkamer hangen aquarellen van bomen naast iconen, er is ook een Boeddhabeeld. Het was onder een ficus religiosa, een heilige wilde vijgenboom, dat Boeddha de verlichting bereikte. De wilde vijg wordt ook vereerd door hindoes, die hem asvattha noemen. Lukács-Graus: 'Het is fascinerend dat als je dit onderwerp lang bestudeert, je in totaal verschillende cultuurgebieden dezelfde elementen ziet terugkomen.'


In Nederland stonden geen vijgen, wel eiken en linden. In pre-christelijke tijden zagen de Germaanse stammen in de 'mannelijke' gestalte van de eik de oppergod Wodan, in de 'vrouwelijke' vormen van de linde de godin Freya. De Wodanseiken bij Wolfheze danken er hun naam aan, al zijn die pas aan het eind van de Middeleeuwen geplant. De oorspronkelijke Wodanseiken gingen bij de kerstening van Nederland tegen de grond. Bonifacius schijnt persoonlijk bevel te hebben gegeven tot het kappen van de mannelijke 'afgodsbomen'.


Zoals vaker in de geschiedenis bleek het vrouwelijke weerbaarder: veel linden van Freya overleefden de 'bomeninquisitie'. Voorzien van Mariabeelden werden ze plaatsen van verering van de Moeder Gods. Goden kunnen verdwijnen, maar de betekenis van de bomen blijft, ontdekte Lukács-Graus. 'In Myra in Lycië, in het huidige Turkije, werd een munt gevonden met de Griekse godin Artemis in een boom, precies op de plek waar later haar christelijke opvolgster Maria zou worden afgebeeld.'


Kijken we naar de bijzondere bomen op boombastik.nl, of in publicaties van de Bomenstichting, dan zien we dat de meeste in het oosten en zuiden staan. Dat is geen toeval: tijdens de reformatie is in het westen en noorden opnieuw flink gekapt. 'Voor Bonifacius waren eiken afgodsbomen, ten tijde van de reformatie stonden ze voor 'paapsche stoutigheden'', zegt Lukács-Graus.


Tijdens de contrareformatie leefde de katholieke volksdevotie bij bomen weer op. In Meerveldhoven bij Eindhoven staat binnen in een Mariakapel zelfs een dode eikenboom, behangen met geloftegeschenken, ter nagedachtenis aan de eik die hier tijdens de reformatie tegen de grond ging. Bomen met geloftegeschenken en andere voorwerpen heb je ook nog in de vrije natuur. In Overasselt, onder Nijmegen, staat een eikenboom met lapjes, zakdoeken en stukken kleding. Dit is Nederlands beroemdste koortsboom. Het volksgeloof dat koorts verdwijnt als je een lap stof aan de juiste boom bindt, is oud. Karel de Grote schijnt zo vroeg als 777 al in Overasselt van een koortsaanval te zijn hersteld.


Het gebruik overleeft tot op de dag van vandaag. In Nederland, zegt Bas van Griensven, is het grote publiek dat belangstelling heeft voor oude bomen omgekeerd evenredig aan het aantal bomen dat over is. In Engeland heb je taxusbomen van minstens 1.500 jaar oud, in Polen ligt het oerbos Bialowieza, India heeft de stokoude vijgen. Nederland, zegt Van Griensven, 'is een land waar ze bomen altijd net zo makkelijk kappen als planten'. Vroeger hanteerde Bonifacius de bijl, daarna kwamen de protestanten, tegenwoordig heb je lokale overheden.


Zowel Van Griensven als Lukács-Graus herinnert zich de linde van Tilburg uit de late Middeleeuwen. Eerst was het een boom waaronder recht werd gesproken, daarna een katholieke boom met een Mariabeeld. Na de Franse Revolutie organiseerden patriotten onder het bladerdak volksfeesten. Na de verjaging van de Fransen had je er Oranjefeesten. In 1994 kwam het tot drama's toen de boom werd geruimd voor een ondergrondse fietsenstalling. Het in de gemeenteraad ingebrachte argument dat de boom ziek zou zijn, bleek tijdens het kappen ongeldig. In de holle stam had zich een herstelwortel ontwikkeld.


'Elke linde heeft in principe het eeuwige leven', zegt Marijke Lukács-Graus. 'Klonen' van de Tilburgse linde hebben zich inmiddels verspreid over Oost-Brabant.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden