Goddelijk verteller voor wie niet elke zin heilig is

Jan Brokken wordt bejubeld om De Vergelding. Schrijven kon hij al lang. Bredere erkenning is wel eens op zijn plaats, meent zijn redacteur. Middels de AKO Literatuurprijs?

Sinds hij bij de Haagse Post vertrok, ruim een kwart eeuw geleden, is hij zogenaamd journalist af. Zogenaamd, want de journalist in hem is nooit verdwenen. Journalist? Schrijver? Hij heeft weinig op met hokjes en scheidslijnen. Hij schrijft. Zijn zoektocht naar het verhaal leidt er inderdaad vaak toe dat hij ter plaatse moet zijn. Hij interviewt, duikt in archieven. Soms hoeft de verbeelding amper te worden aangesproken.


Hij wordt gevoed door de werkelijkheid en houdt er voeling mee. Het verhaal ligt doorgaans verscholen in die werkelijkheid. Of ligt zo maar voor het grijpen. Hoe dan ook, Jan Brokken (64) heeft er een neus voor.


Zijn toenmalige werkgever Trouw stuurde hem ergens in de jaren zeventig op pad voor een verhaal over een staking in de Rotterdamse haven. Deze opdracht had zo maar kunnen uitmonden in de zoveelste sjabloonreportage van een beginnend dagbladjournalist.


Zijn zoektocht naar het verhaal bracht hem naar een dorpje, onder de rook van Rotterdam, wat werk betreft nagenoeg volledig afhankelijk van de haven. De ene helft van de beroepsbevolking steunde de staking, de andere niet. Veel van de aangesprokenen bleken lid van de plaatselijke fanfare.


Verhaal! Gedonder over een CAO - want zoiets zal het wel geweest zijn - dreunde door tot diep in een dorpsgemeenschap. De fanfare dreigde slachtoffer van verscheuring te worden. Dorpsgeschiedenissen, daar heeft hij een scherp oog voor. Zijn eigen dorpsgeschiedenis blijkt een onuitputtelijke inspiratiebron.


Jan Brokken heeft zich de afgelopen dertig jaar een verteller van formaat getoond. Hij is er niet alleen in het geschreven, maar ook in het gesproken woord bedreven in. Die verbale kwaliteit heeft hij misschien wel van zijn vader, die bij leven tenslotte verkondiger van Het Woord was. Het komt in ieder geval van pas.


Want dezer dagen moet hij voor radio en tv, in theaters, bibliotheken en boekwinkels steeds weer datzelfde verhaal vertellen: hoe zijn laatste boek De Vergelding tot stand is gekomen. Wat het heeft losgemaakt. En of hij nu echt helemaal klaar is met de geschiedschrijving van Rhoon, het Zuid-Hollandse dorp waar hij opgroeide.


Hem hoor je niet mopperen. In omvang is zijn oeuvre indrukwekkend en eindelijk lijkt zijn naam door te dringen tot een breder publiek. De Vergelding is genomineerd voor een reeks aan literaire prijzen. De NS Publieksprijs en de Libris Geschiedenisprijs liep hij afgelopen week mis, maar de grote buit, althans in financiële zin, lonkt nog: komende maandag wacht de uitreiking van de AKO Literatuurprijs.


Het is en blijft een merkwaardige ratrace, zeker, en hij is niet zo van het tromgeroffel en op de borst kloppen. De zoon van een gereformeerde dominee heeft iets ingetogens over zich. Al lang blij dat hij vorige week bij Matthijs van Nieuwkerk, bij de uitreiking van die misgelopen NS Publieksprijs, 'iets' mocht vertellen over zijn boek. 'Van Nieuwkerk noemde het een meesterwerk! Hij is een komediant, maar volgens mij meende hij het.'


Een meesterwerk, toe maar. En hij is niet eens een klassieke romancier naar de strenge wetten van de literaire kritiek. Niet gek voor een 'journalist', in schrijverskringen ook wel beschouwd als een van de grondleggers van het (almaar populairder wordende) genre 'literaire non-fictie'. Lang heeft juist die afkomst als een hinderpaal gewerkt.


Journalisten zijn meestal niet zo van de ruimhartige complimenten aan het adres van een (oud-)collega. Ron Kaal, indertijd bij de Haagse Post de 'baas' van Brokken, maakt daarop nu graag een uitzondering. 'Echt een huzarenstukje, De Vergelding. Een complexe oorlogsgeschiedenis van een dorp, met zoveel feiten, zoveel figuren, en dat dan tóch helder en spannend weten te houden. Daar is veel ervaring voor nodig.'


Waarmee maar is gezegd dat de leiding van de Haagse Post - voor zover er bij dat toen tamelijk ongeorganiseerde zooitje sprake was van enige leiding - het eind jaren zeventig, begin jaren tachtig scherp had gezien om de toen nog helemaal niet zo ervaren Brokken vrij te maken voor 'het grote verhaal'. Wat ter redactie, vanzelfsprekend, bij deze en gene tot afgunst leidde.


De ruimte voor het grote verhaal was er toen nog, in de geschreven journalistiek. Wekenlang werken aan pagina's lange reportages, interviews of portretten. Eigenlijk was Brokken bij het weekblad binnengehaald als hulp bij de economische berichtgeving van het illustere duo Frans Nypels/Kees Tamboer, maar het liep anders.


Hij maakte snel naam met grote reisreportages en vooral met paginalange portretten van schrijvers en musici. 'Zijn stukken blonken uit in nauwgezetheid', blikt voormalig HP-collega John Jansen van Galen terug. 'Hij had vooral oog voor het ambachtelijke aan het werk van die schrijvers en musici. Hij schreef en schrijft heel precies.'


Aan een 1981 gepubliceerd interview met de Colombiaanse schrijver Gabriel Garcia Márquez houdt hij een les voor het leven over. Márquez, zelf oud-journalist, adviseert de interviewer de journalistiek 'nooit te verloochenen'. Dat was hij toch al niet echt van plan en zijn nadien opgebouwde oeuvre getuigt ervan.


Vooral in zijn begin dit jaar verschenen en bejubelde De Vergelding is de journalist in de schrijver Jan Brokken nadrukkelijk - maar niet hinderlijk - aanwezig. Daarin reconstrueert hij op minutieuze wijze het waargebeurde oorlogsverhaal van Rhoon, het dorp van zijn jeugd, bezuiden Rotterdam. Het is het verhaal van een sabotagedaad in het najaar van 1944 die de Duitsers tot drastische represaillemaatregelen brengt: zeven inwoners van Rhoon worden geëxecuteerd.


Met onmisbare hulp van zijn researcher Bert Euser herschiep hij het oorlogsverhaal dat hem als jongetje in het dorp is verteld. Maar waarover in Rhoon toch voornamelijk werd en nog steeds wordt gezwegen. Het verhaal raakt de klassieke vraag wie 'goed' was en wie 'fout', conclusiedwang en veroordeling blijven achterwege. Nooit is het verhaal af.


Hij beheerst de kunst een groot verhaal te vertellen tegen het decor van een microkosmos. Ook in zijn eerste roman De Provincie (van 1984, nu herdrukt) keert hij terug naar het dorp van zijn jeugd. Nadien bekwaamt hij zich meer en meer in het beschrijven van de werkelijkheid met literaire technieken. Fictie en non-fictie versmelten, maar de journalist met het oog voor detail en het aandragen van feiten is nooit ver weg.


'Dat heeft hem veel te lang ongrijpbaar gemaakt voor die verheven literaire critici', smaalt oud-uitgever Emile Brugman, al dertig jaar en nu nog steeds zijn redacteur. Brugman wordt vaak aangeduid als dé pleitbezorger van de 'literaire non-fictie', het genre waarbij collega-auteurs als Geert Mak, Frank Westerman, Judith Koelemeijer en Annejet van der Zijl worden ingedeeld.


Veel te veer eer, zegt de oud-uitgever nu. En bovendien onzin. 'Ik denk helemaal niet in dergelijke termen. Er bestaan goede boeken en er bestaan slechte boeken. Punt. Jan maakt goede boeken, al decennia lang. En heeft gelukkig een heel trouw publiek. Bredere erkenning is zo langzamerhand wel eens op zijn plaats.'


Inderdaad heeft die journalistieke achtergrond dat in de weg gestaan, vermoedt Brugman. 'In het wereldje dat het bepaalt, is er snel sprake van neerbuigendheid: 'Eigenlijk is de auteur maar een journalist'. Cees Nooteboom heeft dat ook lang achtervolgd. Nooteboom? Dat is toch die man van Avenue?'


Overigens, zegt de redacteur Brugman nu, is het met deze schrijver heerlijk werken. Juist met dank aan dat journalistieke verleden. 'Journalisten zijn gewend dat niet elke zin heilig is.'


Zo hoopt ook Maria Heiden, voormalig boekhandelaar in Rotterdam, dat Brokken nu eens in de prijzen valt. 'Ik vraag me al jaren af waarom hij geen breder publiek trekt. Toen Baltische Zielen verscheen, een van zijn mooiste boeken, organiseerde ik voor het Rotterdamse Leeskabinet een avond. Sophisticated publiek, je kent dat wel. Brokken? Brokken? Wie is dat? De avond werd besloten met een staande ovatie. Nog nooit meegemaakt.'


Als gezegd: uit de werkelijkheid valt heel wat 'literairs' te destilleren. Je moet het verhaal wel zien en proeven, vindt Brokken. Zijn boek over een gevallen Curaçaose tafeltenniskampioen vergde veel inlevingsvermogen. Brokken woonde op Curaçao, trok honderden uren op met zijn hoofdpersoon, hing 's avonds rond in de donkere steegjes. 'Alleen de crack heb ik niet aangeraakt. Dat durfde ik niet.'


Journalisten draven tegenwoordig bij bosjes op als Brokken en collega-auteur Judith Koelemeijer een cursus geven in het schrijven van boeken. Schrijfles geven doet hij al jaren. Het wemelt in de journalistiek van de literaire aspiraties. En ja, er valt iets over te dragen, het is niet alleen een kwestie van talent. Er komt discipline bij kijken. En vooral: 'Een lange adem'.


De Vergelding vergde jaren werk. Steeds weer leidde een interview tot extra raadpleging van andere bronnen. Altijd diende zich weer een nieuw puzzelstukje aan. Nu nog, driekwart jaar na verschijning.


Een inwoonster van Rhoon blijkt een uitermate gedetailleerd dagboekje te hebben bijgehouden over de oorlogsjaren. De aantekeningen stokken in 1943 dus voor de beschrijving van die fatale gebeurtenissen in het jaar daarop is het weinig betekenisvol. Niettemin, had hij maar eerder geweten van het bestaan.


'Je leest over de eerste bombardementen op vliegveld Waalhaven, vlakbij Rhoon, in mei 1940. Magistrale scène. Die familie woonde aan de Molendijk, in een huis met een kelder. Het bombardement breekt los en wat doen ze? Ze gaan aan tafel zitten, met gevouwen handen, en ze zetten allemaal een pan op het hoofd.'


Kijk, dat is een bruikbaar en betekenisvol oorlogsbeeld waar een schrijver iets mee kan. Je leest aan zo'n dagboekje af hoe slecht men was voorbereid op oorlog. Een pan op het hoofd. Geen idee wat dat behelsde, een oorlog.


CV


Jan Brokken:


1949 Geboren in Leiden


1952 Verhuisd naar Rhoon, decor van meerdere boeken


1967 Maarten Luther Lyceum, Rotterdam


1973 Journalist bij Trouw


1976 Journalist bij Haagse Post


1984 Romandebuut De Provincie


1988 Gebundelde portretten uit Haagse Post: Met Musici


1992 Verhuisd naar Caraïbisch gebied


1997 Verschijning van De Droevige Kampioen


2004 Autobiografische roman Mijn kleine waanzin


2013 Genomineerd met De Vergelding voor onder meer AKO Literatuurprijs


Jan Brokken is getrouwd en woont afwisselend in Amsterdam en het Franse Lacanau.


CV


Jan Brokken

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden