'Goddank gaat de prijs naar hen samen'

Nobelprijswinnaar Martinus Veltman beent naar de garage en rommelt tussen de papieren in een kluisje. Dat telegram zoekt hij, uit 1980....

Veltman kan het document even niet vinden. Maar hij bleef destijds dus in Ann Arbor. Zuiver om privé-redenen. 'Niet omdat er ruzie met de hele faculteit was, zoals de Volkskrant twee jaar geleden in dat rotverhaal schreef. Wat 't Hooft daarin toen zei, moet hij maar zelf weten. Maar u als journalist hebt zich te realiseren dat hier een mens voor u staat.'

Bij de familie Veltman staat dinsdagochtend rond elven de champagne op tafel en is de eerste buurman aangeschoven. De telefoon gaat. Er verschijnen filmploegen op de stoep. Het weerhoudt Martinus Veltman er niet van recht door zee te gaan. Zoals hij dat, geven vakgenoten aan, altijd is. De Volkskrant kan gaan.

Onder fysici is het geen geheim dat beide Nobelprijswinnaars natuurkunde, ooit meester en leerling, al jaren amper met elkaar door één deur kunnen. Maar, zegt wetenschappelijk directeur prof.dr. B. de Wit van het Utrechtse Spinoza-instituut voor theoretische natuurkunde, zelf ook ooit Veltmans leerling, 'dat ligt buitengewoon persoonlijk'. 'Er is niet één voorval, voor zover ik weet. Het is een kwestie van karakters.'

De Wit: 'Veltman lijkt voor buitenstaanders een wat ongelikte beer, maar in wezen gaat het hem allemaal enorm aan het hart.'

Gerard 't Hooft, toen een kwikzilverige timide jongeman, trad in 1969 in Utrecht aan bij Veltman, een van de meest vooraanstaande theoretisch natuurkundigen van Europa. 't Hooft pakte Veltmans ideeën op. In intensieve samenspraak schreef hij begin jaren zeventig een serie briljante artikelen die voor het eerst een solide basis gaven aan de deeltjesfysica.

De Wit: 'Ik herinner me dat Gerard er zijn eerste lezing op een grote conferentie over hield. De zaal was in rep en roer, ook al was het werk al gepubliceerd. Experts staken aarzelend hun vinger op. Of ze het goed begrepen hadden dat we nu met de Utrechtse methode de werking van de natuur eindelijk konden begrijpen.'

Na het succes vertrok 't Hooft voor een aantal jaren naar het Europese deeltjeslab CERN in Genève. Hij keerde in 1977 terug naar de Universiteit Utrecht, waar hij sindsdien een leerstoel bezet. Veltman vertrok in 1981 definitief naar Ann Arbor. Het contact tussen de twee was niet meer dan het hoognodige. 'De meester en de leerling verdroegen elkaar niet op voet van gelijkheid', aldus een toonaangevend geschiedenisboek over de deeltjestheorie.

Twee jaar geleden ging in de inner circle het gerucht dat er een Nobelprijs lag voor de theorie over de krachten tussen quarks, bouwstenen van de kerndeeltjes. Ook 't Hooft werkte daaraan in de jaren zeventig, en hij besprak zijn inzichten op conferenties, maar verzuimde ze te publiceren.

In een wetenschappelijk blad schreef zijn oude leermeester twee jaar geleden, kort voordat de nominaties in Stockholm binnen moesten zijn, dat hij en 't Hooft destijds 'simpelweg het belang van ons resultaat niet begrepen'. Drie Amerikanen deden dat iets later wel, memoreerde Veltman.

't Hooft erkende destijds in de media dat hij zijn belangrijke ideeen niet had gepubliceerd en dat Veltman formeel gelijk had. Maar, zei hij ook, hij had de zaak niet verder uitgewerkt omdat Veltman zei er niks in te zien. 'Het is jammer dat hij nu de Amerikanen naar voren schuift, al is dat op papier misschien juist', zei hij.

Directeur De Wit van 't Hoofts instituut is opgelucht: 'Goddank is de prijs voor 't Hooft en Veltman samen. Als alleen Gerard hem had gekregen, zou ik hem als zijn directeur wel even helder hebben uitgelegd wat er wel en niet gezegd moet worden.' 't Hooft laat vanuit Bologna weten niet over de animositeit tussen hem en Veltman te willen spreken. 'Daar is het nu niet het moment voor.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden