God als atoom: groot maar begrensd

Wonderkind David Gorlaeus schreef twee boeken om een omstreden theologisch standpunt te onderbouwen. Onbedoeld gaf hij daarmee een impuls aan het ontstaan van de natuurwetenschappen. Dat stelt wetenschapshistoricus Christoph Lüthy (Radboud Universiteit) in een nieuwe biografie die vandaag wordt gepresenteerd.

NIJMEGEN - Gorlaeus (1591-1612) kwam rond 1611 als theologiestudent in Leiden midden in de zogenoemde Bestandstwisten terecht: theologen vlogen elkaar in de haren over de leer van de voorbestemming van de menselijke ziel.


Volgens orthodoxe calvinisten lag al sinds het begin der tijden vast welke zielen na de dood voor eeuwig naar de hemel zouden gaan en welke niet. Dat had de almachtige God voorbestemd. Een nietige mens kon daar niets aan veranderen. Tegenover de orthodoxen stonden de arminianen: volgelingen van theoloog Jacobus Arminius die geloofden dat de mens wel degelijk invloed had op zijn eigen zieleheil. Gorlaeus was een van hen.


Met veel bravoure stortte Gorlaeus zich als jongeling in deze complexe discussie. Hij publiceerde twee boeken, Exercitationes philosophicae en Idea physicae, waarin hij betoogde dat alles in het universum bestond uit ondeelbare deeltjes, 'atomen'. Dat idee had wortels in de Oudheid, maar Gorlaeus gebruikte het in een nieuwe, protestantse context.


Ook God was volgens Gorlaeus een (spiritueel) atoom; groot maar begrensd. Voor een moderne lezer is het lastig te vatten, maar de kern van de zaak is dat Gorlaeus God terugbracht tot relatief bescheiden proporties. Zo ontstond ruimte voor de mens om de toekomst van zijn ziel te beïnvloeden.


Maar er viel meer te lezen in Gorlaeus' werk. Tijdgenoten vatten het ook op als kritiek op de klassieke leer van Aristoteles. Volgens Aristoteles was materie oneindig deelbaar - wat Gorlaeus met zijn atomisme bestreed. De afbraak van het 'monopolie' van Aristoteles was een belangrijke stap in de ontwikkeling van de natuurwetenschappen. Atomistische theorieën zouden uiteindelijk de overhand krijgen.


Daar heeft Gorlaeus aan bijgedragen, zo laat zijn biograaf Lüthy zien. Veel belangrijke denkers uit de 17de eeuw lazen zijn werk. Helaas heeft Gorlaeus dat zelf niet meegekregen, want hij stierf al op zijn 21ste.


Christoph Lüthy: David Gorlæus (1591-1612). An enigmatic figure in the history of philosophy and science.


Amsterdam University Press; 226 pagina's; € 34,50; ISBN 978 90 8964 438 1.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden