'Global Calcutta' zonder bestuur of sociale dienst

De wereld koerst, alleen al door de druk van de bevolkingsgroei, aan op een regelrechte ramp: dertien miljard mensen in het jaar 2100, aldus minister Voorhoeve van Defensie in een boek dat hij schreef toen hij nog directeur was van het Instituut Clingendael....

JAN JOOST LINDNER

ALS DE BEVOLKINGSGROEI in de wereld in het huidige tempo doorgaat, zijn er in het jaar 2100 dertien miljard mensen, bijna 2,5 maal zo veel als nu. 'Dat lijkt lang, maar is kort: maar drie generaties. Het gaat dus in feite over de wereld van onze kleinkinderen en achterkleinkinderen.' Volgens Joris Voorhoeve, minister van Defensie, stevenen we af op een ramp.

Als deze groei niet door menselijk ingrijpen of andere oorzaken eindigt, dreigt een onvoorstelbare vernietiging van leven op aarde - mensen, planten en dieren - door bevolkingsdruk, milieu-uitputting en klimaatverandering. Hij wijst erop dat nu al per jaar 7 procent van het wereldlandbouwareaal verloren gaat. En de zoetwatervoorraad wordt schaarser, terwijl de zeeën overbevist worden.

Het 'zeer dringende' probleem van de bevolkingsgroei wordt niet als dringend ervaren, omdat het nog geen acute levensbedreiging in de rijke landen vormt. 'Politieke stelsels reageren vaak snel en effectief op acute bedreigingen, maar worden verrast door zich langzaam ontwikkelende bedreigingen en nemen dan actie op een moment dat het al te laat is. Zo zijn eerder zeer machtige beschavingen ten onder gegaan.'

Aldus Labiele vrede. Het boek is gebaseerd op studies en artikelen die Voorhoeve maakte tussen zijn nogal abrupte vertrek als VVD-leider in 1990 en zijn evenzeer verrassend ministerschap in 1994. Hij was in die tussentijd directeur van Instituut Clingendael. Al rond 1980 publiceerde hij diverse studies over veiligheidsproblemen.

Labiele vrede biedt weinig nieuwe gedachten, laat staan oplossingen. Het is af en toe schokkend door het koel gepresenteerde feitenmateriaal. Het analyseert zelden diep en opinieert heel weinig. Toch is het een bijzonder boek door de breedheid waarmee mondiale problemen worden behandeld en vooral dank zij helderheid, overzichtelijkheid en elegantie.

Het leest als een trein en heeft didactisch grote waarde. Terecht spreekt de flap van een 'boek voor wie zich wereldburger voelt - of dat wil worden'. Ook veel mensen die altijd al in internationale problemen geïnteresseerd zijn, kunnen hier hun kennis en inzicht verbreden en dan nog zonder zich geforceerd in te spannen. Zoiets wordt alleen bereikt als een schrijver zijn materiaal grondig beheerst, superieur weet te ordenen en bovendien een goede, rustige pen heeft.

Af en toe kweekt Voorhoeve wel het verlangen naar wat meer concrete uitwerking van algemene problemen, zonder daar zelf in te voorzien. Een interessant betoog over peacekeeping en peaceenforcing schreeuwt bijna om een meer toegepaste beschouwing over de vraag naar wel of niet VN-ingrijpen, bijvoorbeeld aan de hand van de Bosnische oorlog. In plaats daarvan krijgt de lezer een checklist die ook wel in regeringsstukken zou passen. Maar misschien is het onderwerp, met name voor een minister van Defensie, iets te heet en/of te onzeker voor een dieper gaande en persoonlijker aanpak.

Na de val van de Muur is aan weerszijden geen wapenwedloop meer nodig. Maar de wereld is bepaald geen veiliger plek geworden, zo is de teneur van Labiele vrede. Er is een 'pathologische verdeling' van inkomen, macht, vrede en veiligheid. 'Als de wereld één land zou zijn, zou de onrechtvaardigheid van de maatschappelijke verhoudingen direct tot revolutie leiden', aldus een citaat van Voorhoeve zelf. Hij brengt overigens veel fraaie citaten van anderen. Zoals deze van Confucius: 'Hebt uw vijanden lief, maar wees ze een stap voor.' Of van Spinoza: 'Vrede is niet de afwezigheid van oorlog. Het is een deugd, een geestesstemming.'

Het is volgens Voorhoeve kwestieus of de economische opbloei in Oost-Azië zonder grote oorlogen zal verlopen. Hij voorziet op langere termijn zware strijd om schaarse grondstoffen en geschikte landbouwgrond in de wereld, mede als gevolg van de bevolkingsexplosie. De term global village is volgens hem helemaal verkeerd. 'Niet de pastorale rust van het dorp, maar het lawaai en geweld van een chaotische wereldstad is het kenmerk.' Eerder een Global Calcutta, maar Calcutta kent nog 'een stadsbestuur. Onze wereldstad kent geen gemeentelijke politie, justitie, sociale dienst, eerste hulp of milieuzorg'.

Voorhoeve ziet weinig in grootse schema's, maar wil een evenwichtige uitbouw van de VN en andere organisaties voor een veiliger en eerlijker wereld. Voor Europa bepleit hij een behoedzame aanpak van het Russische probleem, waarbij vooral een gezonde zelfstandigheid van Oekraïne van levensbelang is. Hij wil niet zomaar de NAVO uitbreiden, maar - mede om Rusland gerust te stellen - een Europese Veiligheidsraad instellen met alle Europese landen en de VS.

'De derde doodsoorzaak in de wereld is het vermoorden van mensen door hun eigen regeringen.' Veel oorlogen zijn burgeroorlogen, echte veroveringsoorlogen (afgezien van Irak-Koeweit) komen bijna niet meer voor. Voorhoeve juicht het toe dat steeds vaker van buiten wordt ingegrepen bij massale moordpartijen in een land. Ook al is dat vaak in strijd met het VN-Handvest (dat aangepast zou moeten worden).

Een grimmige passage is gewijd aan het aparte probleem van de landmijnen: er liggen er 110 miljoen in 64 staten. In Afghanistan, Angola en Cambodja elk zo'n tien miljoen. De goedkoopste landmijn kost vijf gulden, het opruimen gemiddeld 1700 gulden, afgezien van de slachtoffers. Het probleem groeit en er is veel te zeggen voor een mondiaal verbod op mijnen die na verloop van tijd niet uit zichzelf ontploffen, dit overigens als deeloplossing.

De ex-VVD-leider toont zich in een interessante algemeen-politieke inleiding meer 'ontplooiingsliberaal' dan zijn opvolger Bolkestein. Het blijkt evenzeer uit zijn heldere bijdrage over ontwikkelingssamenwerking. Ook wat de Nederlandse mogelijkheden betreft blijkt hij allerminst een conservatief. 'Nederland is een klein land met een grote betrokkenheid.'

De term gidsland acht de VVD-minister te pretentieus, maar ook als idealistisch 'voortrekker' op internationaal terrein en vredesgebied schiet dit land te kort. Het moet het hebben van de kwaliteit van zijn denkwerk, bij ontstentenis van machtsmidddelen. Nederland heeft een hoogwaardig intellectueel klimaat, maar blijft nogal eens steken in de ethiek van mooie bedoelingen. Het had soms meer medeverantwoordelijkheid kunnen nemen, bijvoorbeeld door ook een paar honderd man grondtroepen te zenden in de Golfoorlog. Maar dat kon niet in de toenmalige coalitie (PvdA-halfslachtigheid).

Joris Voorhoeve moet weinig hebben van een Nederlandse rol als volgland, waarbij we verwante naties volgen, een 'reactieve diplomatie' voeren en ondertussen zoveel mogelijk onze eigen zaakjes redderen. Wij zouden de toepassing van onze idealen aan grote partners overlaten en ons beperken tot 'de genoegens van de welvaartsstaat'. Voorhoeve begrijpt - gezien de vele mondiale dreigingen - de neiging van velen om zich in een eigen veilig wereldje, een vervroegd pensioen of zelfs een Frans boerderijtje terug te trekken.

Het is echter een boek voor wereldburgers: 'Voor de triomf van het kwaad is slechts nodig dat goede mensen niets doen', citeert hij de filosoof-politicus Edmund Burke. En hij voegt eraan toe: 'De kerkelijke ethiek noemt dit de zonde van de nalatigheid.' Labiele vrede is kortom een mooi en rustig geschreven, maar onrustig makend boek.

Jan Joost Lindner

Joris Voorhoeve: Labiele vrede.

Balans; ¿ 49,50.

ISBN 90 5018 304 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden