Glazen fabriek kan met minder mensen toe

De kassen waar bloemen en groenten worden gekweekt, lijken steeds meer op glazen hightech-fabrieken. Dit weekend houden ze open dag....

Een transporttafel van 4,5 bij 1,6 meter met 'Batik 9', oranje begonia's die in week 9 zijn geplant, moet achter in de kas worden gestald. Daar is geen tillen aan, en trouwens, het voltallige personeel van JvB Potplanten in het Gelderse Bemmel is net met lunchpauze.

Geen nood, een trein neemt het zware transport op zich, computergestuurd en zelfstandig werkend. Het gevaarte heeft een oranje zwaailicht en piept vervaarlijk; vanwege dat gepiep en de kanariegele kleur heeft het personeel een bord met 'Tweety' erop geschroefd. Een schuifdeur gaat automatisch open als de trein nadert met twee van de in totaal drieduizend tableaus.

Kweker Henk Janssen van JvB Potplanten wijst op Tweety en op een transportsysteem dat de plateaus met begonia's op drie meter hoogte verplaatst. 'Alles wat hier zelfstandig beweegt, maakt herrie en heeft een zwaailicht vanwege de veiligheidsvoorschriften.'

In de kas werken nog acht mensen - Janssen, zijn twee zonen en drie deeltijdwerknemers van de sociale werkplaats niet meegerekend. 'Zonder de nieuwe technologie zouden we de helft van de huidige productie draaien én twee keer zo veel personeel moeten inschakelen. Dan zouden we niet meer kunnen concurreren. Je moet standaardiseren.'

Zes jaar geleden verhuisde Janssen zijn bedrijf, JvB Potplanten, van Lent naar Bemmel (Overbetuwe). De kas in Lent besloeg 13 duizend vierkante meter, de nieuwbouw is inmiddels vergroot van 16 duizend tot 30 duizend vierkante meter. In Lent moest het bedrijf ruimte maken voor de stadsuitbreiding van Nijmegen. Het is een proces dat zich in heel Nederland voordoet: honderden tuinders moeten 'verkassen' naar nieuw aangewezen tuinbouwgebieden. Vrijwel altijd is de gedwongen verhuizing aanleiding voor flinke modernisering.

Of voor een bedrijfsbeëindiging, want het lukt niet alle kwekers de overstap te maken. In Lent zijn zestig tot zeventig bedrijven vertrokken, weet Janssen, en daarvan hebben er hooguit vijf een nieuwe start elders gemaakt. 'Soms betekent de opkoopregeling dat collega's alsnog geld voor hun oude dag binnenhalen. Niet iedereen heeft de ambitie om door te gaan.'

Geavanceerde computersystemen nemen de kwekers van begonia's, rozen, paprika's, komkommers of tomaten veel werk uit handen. Ze geven de planten water, doen zo nodig de ramen automatisch open of dicht - 25 jaar geleden moest bij een stormmelding iedereen worden opgetrommeld om de dakramen dicht te draaien. De systemen kunnen de kassen verduisteren als het zonlicht té fel wordt. En voor de klimaatbeheersing zoekt de computer enkele keren per dag contact met Meteoconsult in Wageningen. Op energieverbruik wordt zo scherp gelet.

Het bedrijf van Anton Vlasman, kweker van saintpaulia's (kaapse viooltjes), is nog verder gemoderniseerd dan dat van Janssen. Vlasman heeft twee bedrijfslocaties: een oudere kas van zevenduizend vierkante meter in De Kwakel en een drie jaar geleden gebouwd complex van 17 duizend vierkante meter, zeven kilometer verderop in Mijdrecht. 'Je moet mechaniseren en automatiseren om bij te blijven, maar ons bedrijf in De Kwakel is daarvoor te klein.'

Maar de voornaamste reden voor de modernisering was voor hem het tekort aan arbeidskrachten. 'Personeel is moeilijk te vinden en de loonkosten zijn de grootste kostenpost in de tuinbouw. Arbeid en ook energie worden elk jaar duurder, terwijl de prijzen voor ons eindproduct al jaren hetzelfde zijn. Als ik meer vraag, prijs ik me uit de markt.'

Zowel bij het saintpaulia-bedrijf van Vlasman als de begoniakassen van Janssen wordt het overgebleven mensenwerk amper nog in het kasgedeelte gedaan. 'Voorheen moesten we naar de planten gaan, nu komen de planten naar ons toe', legt Janssen uit. 'In de werkruimte bij de ingang van de kas worden de stekjes geplant. Hier komen de transporttafels na vier weken weer terug zodat we de gegroeide begonia's wijder uiteen kunnen zetten: eerst staan er 350 op een plateau, daarna 170.'

Tot slot worden in het werkgedeelte de 2 miljoen begonia's per jaar na twaalf weken groeien klaargemaakt voor de veiling of de klant. Janssen: 'Het werkt prettiger, je hoeft niet zo vaak in de kas zelf te zijn. Daar is het warmer en vochtiger.'

Bij JvB Potplanten wordt de selectie van de begonia's nog handmatig gedaan, bij kwekerij Vlasman is ook dat uitbesteed aan machines. De kaapse viooltjes worden na tien weken groeien opgepakt door een 'opraaprobot' en over een transportband geleid. Een medewerker kijkt de plantjes vluchtig na: hij controleert ze op beschadigingen, haalt eventueel onkruid of vergeelde blaadjes weg en haalt bloemetjes naar boven die onder een blad zitten.

De transportband leidt vervolgens per uur tweeduizend viooltjes naar een camera, die ze van bovenaf filmt om de plantvorm en hoeveelheid kleur te beoordelen. 'De computer kijkt of de plantjes rijp of rauw zijn', verduidelijkt Vlasman. 'Als ze nog niet goed genoeg zijn, gaan ze nog een weekje extra terug de kas in. Als het menselijk oog dit moet doen, zouden de kwaliteitsverschillen groter worden. Iedereen maakt immers andere keuzes.'

Na de cameracontrole worden de viooltjes kleur bij kleur op bufferbanden klaargezet. Vervolgens kunnen ze in elke gewenste kleurencombinatie bij elkaar worden gebracht, legt Vlasman uit. 'Ze gaan per zes op een plastic tray. Bijvoorbeeld drie donkerblauwe, een lichtblauwe, een rode en een roze. De computer maakt dat je precies die combinatie krijgt.' Een medewerker moet ze nog wel zelf oppakken, op een plastic 'dienblaadje' zetten en in een rolcontainer neerzetten.

Nu behoren de kassen van Anton Vlasman en Henk Janssen tot de modernste en efficiëntste van het land; de vraag is natuurlijk hoe lang. Janssen: 'In theorie zou je elke tien jaar, als je investeringen zijn afgeschreven, weer moeten verhuizen en opnieuw beginnen. In de praktijk zullen we de internationale ontwikkelingen goed blijven volgen, en wel zien hoe het er in pakweg 2013 uitziet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden