Glaasje op, laat je scholen

Jaarlijks gaan duizenden automobilisten op cursus nadat ze zijn aangehouden met drank op achter het stuur. Daar leren ze, hoopt de overheid, alcohol en verkeer te scheiden....

De vraag luidt: 'Het is zaterdagavond, je bent uitgerust, hebt goed gegeten en verkeert in goede conditie. Op een verjaardag drink je alcohol, van negen uur tot middernacht. Wat denk je, met hoeveel glazen op kun je nog goed rijden? Het gaat niet om wat er in de wet staat, je mag zo dronken rijden als je maar wilt.'

'Pierre, wat is je antwoord?', vraagt Rob Mérelle. 'Een flesje of acht, negen.' Dat zijn veertien à zeventien standaard horeca-eenheden bier met 10 gram zuivere alcohol, rekent Mérelle hardop uit.

Hij gaat de rij in de cursusruimte van Cen trum Maliebaan in Utrecht verder af. Langs de 52-jarige Wilma, die haar baan is kwijtgeraakt, van de stress is gaan drinken en is aangehouden met een promillage van 1,75. Langs Rienk, een 52-jarige gescheiden onderwijzer met alcoholproblemen. Langs Kai, een twintigjarige glazenwasser die niet zelden zondags in achttien uur tijd vijftig biertjes drinkt.

Wilma antwoordt drie glazen, Rienk negen en Kai veertien. Alle twaalf deelnemers aan de ema-cursus (Educatieve Maatregel Al co hol en verkeer) bij elkaar vormen een rij van 103 glazen. Met zwarte stift op een wit bord rekent Mérelle met royale hand het gemiddelde uit. 'Jullie zijn precies de gemiddelde ema-cursist', zegt hij. 'De norm in dit lokaal, 9, is twee keer zo hoog als in de hele Ne der landse samenleving.'

Psychiater

Automobilisten die met drank op worden aangehouden krijgen een boete of gevangenisstraf. Daarnaast kan een rechter een Edu ca tieve Maatregel Alcohol en verkeer opleggen. Deze cursus, aldus het lesmateriaal, is scholing, geen straf. De meerderheid van de twaalf cursisten ervaart dat anders: wie niet naar de ema gaat, raakt zijn rijbewijs kwijt. Dat geldt ook voor laatkomers, cursisten die niet 'actief en constructief' aan de cursus meedoen, die onder invloed van alcohol of drugs verschijnen of die zich agressief gedragen.

De gemiddelde cursist is man, tussen de 25 en de 55 jaar oud, gewoontedrinker, heeft een gemiddeld inkomen en is liefhebber van 'risicovol' gedrag als roken, te hard rijden, zonder veiligheidsriem rijden of meerijden met iemand die onder invloed is. Cursisten betalen 276 euro, een cursus duurt drie werkdagen, verdeeld over enkele weken.

Vorig jaar werden 7861 automobilisten op cursus gestuurd. Een record, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau Rijvaardig heids bewijzen (cbr). In 2000 waren dat er zevenduizend, in 2001 7157. De deelnemers zijn voor de eerste keer aangehouden met een alcoholgehalte van tussen de 1,3 en 1,8 promille in het bloed. Houders van een beginnersrijbewijs of automobilisten die eerder met een slok op zijn aangehouden, komen met een score vanaf 0,8 al in aanmerking voor de cursus. Automobilisten met een promillage van boven de 1,8 worden eerst psychiatrisch onderzocht voordat ze aan de cursus mee mogen doen.

Mérelle tegen cursiste Wilma: 'Je had een promillage van 1,75. Eén eetlepel sherry méér en je had naar de psychiater gemoeten.'

Helemaal lam

Cursist Sydney (41) is geboren in Para ma ri bo en kwam in 1985 naar Neder land: 'Vorig jaar september stierf in Suri name de neef van mijn vader. Ik was op een rouw avond in Rotterdam. Dat zijn emotionele bijeenkomsten. Er worden kaarsjes aangestoken, er is veel eten, de oudste zegt een woord, er zijn tori's, verhalen. En er is drank. Bier, maar ook rum uit Frans Guyana. Tot vijf uur in de ochtend waren we bezig. Van half elf tot drie uur had ik acht, negen, tien bier op, en twee of drie rum met cola.

'Toen ik terugreed, kreeg ik twee lekke banden en kwam midden op de weg stil te staan. Iemand die voorbijreed, belde de politie. Ik had geen idee dat ik zo veel gedronken had door de emotie let je daar niet meer op. Ik moest mee naar het bureau: 1,69 promille.'

Aan de muur van het cursuslokaal hangt boven Sydneys hoofd, zoals bij iedere cursist, een groot wit vel met daarop de 'kerngegevens' van zijn verkeersmisdrijf. Hij kreeg een boete van 910 euro en zes maanden voorwaardelijke gevangenisstraf met een proeftijd van twee jaar.

Sydney is in 2001, ook na een rouw avond, aangehouden met 0,58 promille. De tweede keer werd zijn rijbewijs een maand lang gevorderd. Nogal een probleem; hij is chauffeur op een stadsbus in een grote stad. Hij belde onmiddellijk zijn chef om de aanhouding te melden. Die checkte Sydneys verhaal bij de officier van justitie en regelde dat hij de rijbewijsloze periode kon overbruggen door vakantiedagen op te nemen.

Sydney: 'Mijn chef zei ook: dit gaat nooit meer gebeuren. Zó is het ook. Het is en blijft stom en kwalijk wat ik heb gedaan. Ik heb spijt. Een collega bazuinde het verhaal rond dat de politie mij helemaal lam achter mijn stuur vandaan moest trekken. Als ik drink, ga ik nooit meer met de auto. Deze cursus drukt mij nog eens extra met mijn neus op de feiten. En als er weer een rouwavond is, dan blijf ik bij familie slapen. Ik maak geen grapjes met mijn baan.'

Gedwongen deelname

'Mensen scheiden alcohol en verkeer eigenlijk vooral omdat ze weten dat ze anders hun rijbewijs kunnen kwijtraken. Ze reageren dus op een externe impuls niet op een interne norm', zegt Rob van Beekum, bij het cbr verantwoordelijk voor de inhoud van de ema-cursussen. 'We hadden gehoopt dat mensen een interne norm zouden ontwikkelen als we tijdens de cursus veel kennis en informatie zouden aandragen. Maar zo werkt het niet. En de angst voor het verliezen van je rijbewijs heeft ook maar een paar jaar effect. Mensen vervallen daarna vaak in hun oude gedrag. Daarom hebben we de cursus vorig jaar vernieuwd.'

Van Beekum: 'In de nieuwe cursus zitten we mensen veel dichter op de huid. Voor heen bedachten wij wat goed was voor de cursist, nu moeten ze zelf een plan van aanpak maken en zichzelf aan het einde van de cursus een brief schrijven.'

Gerben vindt het vreselijk; een hele dag achter een tafel naar mensen zitten luisteren. Hij is een 51-jarige stratenmaker die altijd buiten werkt. Op het witte vel achter zijn rug staat: 'Promillage: 1,47, nog niet voor de rechter geweest'. Hij is tegen de lamp gelopen toen hij met veertig kilometer per uur achter een busje reed dat uitweek voor twee auto's die op elkaar klapten. Gerben gooide het stuur om, remde en schampte met een knipperlicht langs een bumper. Politie erbij: blazen.

Doodgereden kinderen

Cursusleider Mérelle wil weten of de cursisten het vragenformulier hebben ingevuld. Hoe ervaart u de 'gedwongen' deelname aan de ema? Wat ziet u als belangrijkste doel van uw deelname? Staat u open voor beïnvloeding via de ema? Denkt u op een actieve en positieve wijze deel te kunnen nemen? Wat denkt u te kunnen leren/bereiken?

Gerben: 'Ik heb er niet over nagedacht, dat kan ik pas n de cursus vertellen.'

Mérelle: 'Wat heb je nodig?'

Gerben: 'Weet niet, mijn rijbewijs.'

Fred, een timmerman van 24: 'Wat heb je nodig om niet meer met drank te rijden?'

Gerben: 'Ik heb niets ingevuld.'

Mérelle: 'Oké, heb je erover nagedacht?'

Gerben: 'Nee.'

Mérelle: 'Wil je erover nadenken? Wil je ernaar streven om alcohol en verkeer te scheiden?'

Gerben: 'Is al gescheiden.'

Mérelle: 'Wat heeft daarvoor moeten gebeuren?'

Gerben: 'Een aanrijding waar je een hoop ellende mee hebt, zoals dit.'

Dan is het de beurt aan Jacky, een vrouw van 38 die 'in de mode werkt' (1,59 promille, ze kwam terug van een feestje en werd aangehouden wegens te snel rijden). Ze wil 'verantwoordelijkheid kweken'. 'We hebben het er allemaal over er kan iets ergs gebeuren maar als het zo ver is, is het te laat. Als je hebt gedronken, denk je zelf dat je als de beste rijdt.'

'Ja', zegt de 51-jarige Dolf (0,79 en 1,08 promille). 'Ik wil me er nog meer van bewust worden dat het gewoon niet kan.'

Mérelle: 'Daarvoor krijg je hier gereedschap, kennis, inzicht en verantwoordelijkheidsbesef.'

Kai, de twintigjarige glazenwasser die zegt dat hij met veertien bier nog goed kan rijden, verstoort het enthousiasme: 'Ik wil de cursus zo snel mogelijk weer vergeten. Ik heb geen leerdoel.'

Mérelle, lachend: 'Had je het formulier ingevuld?'

Kai, lachend: 'Ik ben het hele papier alweer vergeten.'

De ema-cursus is uitgesproken vriendelijk. Cursisten krijgen geen bloederige beelden te zien van slachtoffers, er komen geen ouders van doodgereden kinderen voor de klas. Cursisten krijgen 'strategieën en vaardigheden' aangereikt om hun gedrag te veranderen. Een milde gedragscursus is het, niet meer en niet minder.

Jeuken Mérelles handen niet om confronterender, therapeutischer te werken? 'Vijf mensen van deze groep zijn bovenmatige drinkers, ze gaan richting riskant gebruik. Die moeten erg oppassen. Ja, mijn handen jeuken soms. Maar deze cursus gaat over scheiding van alcohol en verkeer, niet over drankgebruik op zich. Een aantal cursisten zou via ons eigenlijk bij de hulpverlening terecht moeten komen.'

Twintig biertjes

Doordeweeks drinkt Pierre niet. De 36-jarige timmerman kent 'droge' en 'natte' weekeinden. Als zijn zoontje van negen komt, drinkt hij geen druppel. 'Ik wil niet dat hij mij ziet drinken.' Maar het andere weekeinde, als hij met familie en vrienden naar Rotterdam gaat om Feyenoord te zien spelen, kijkt hij niet op een flesje meer of minder.

'Sinds mijn kleine meid met negen maanden aan wiegendood is overleden, kan ik geen maat meer houden. Het is zeven jaar geleden gebeurd. Vrij snel daarna was mijn vrouw ook bij me weg.'

Pierre is bij deze cursus een zeldzame uitzondering op de regel dat cursisten niet schuldig zijn aan ongelukken met letsel. Op een zondag veroorzaakte hij een aanrijding, waarbij iemand zijn nek kneusde en een ander een hersenschudding opliep. Twee auto's total loss. De timmerman had vóór het ongeluk een stevig feestje gehad, twee uur geslapen, waarna het alcoholpromillage in zijn bloed die zondagochtend nog niet tot onder de strafbare waarde van 0,5 was gezakt. Hij blies 1,48 promille.

Inmiddels weet hij van de cursus-arts precies hoe het werkt: elk glas bier heeft anderhalf uur nodig om door het lichaam te worden verwerkt. Dus wie twintig biertjes drinkt, heeft aan een nacht slaap niet genoeg om nuchter en veilig aan het verkeer te kunnen deelnemen.

Vier dagen nadat de cursus is afgelopen, heeft Feyenoord gewonnen. Pierre is euforisch. Hij heeft veertien of zestien flesjes bier op, hij weet het niet precies. Heb je met drank op gereden? 'Twee keer. Drie of vier flesjes bier had ik op, dat zal te veel geweest zijn. Ik heb kleine stukjes gereden; zo'n twee kilometer naar mijn moeder. Ik heb het tijdens de cursus ook gezegd: ik weet dat ik alcohol en verkeer niet kan scheiden. Als ik twee flesjes op heb, rij ik zó weer weg. Daar ga ik niet om zitten liegen. Het is fout, met drank op rijden, maar je doet het op een gegeven moment toch.'

Wat hij van de cursus vond? 'Kut, helemaal, de hele zooi daar. Alleen Kai sprak de waarheid, de anderen die allemaal zeiden dat ze nooit meer met drank op zouden rijden Nou, ze merken het wel. Zeg nooit nooit.'

Vrijuit praten

De derde dag moet iedereen vertellen hoe ze zich hebben gedragen sinds de tweede cursusdag, drie weken daarvoor. Die lange tussenperiode is speciaal bedacht om cursisten uitgebreid de gelegenheid te geven om te oefenen met het nieuwe voornemen niet meer onder invloed te rijden.

Iedereen is op het hart gedrukt vrijuit te praten over de ervaringen: het cbr zal er niets over te horen krijgen, eventuele verhalen over rijden onder invloed kunnen geen gevaar opleveren voor het rijbewijs. Verse voorbeelden zijn leerzaam. Wanneer en waarom ging het precies fout? Hoe moet je je strategie veranderen om meer succes te hebben?

De groep is behoorlijk gesloten geweest, zal Rob achteraf zeggen. Als alle cursisten zijn uitgepraat, zegt hij: 'Wat me opvalt is dat er niemand onder invloed gereden heeft als iedereen tenminste eerlijk is geweest.'

Pierre heeft weken op bed gelegen met rugklachten en heeft het gaspedaal niet aangeraakt, zegt hij.

Gerben is in de kroeg geweest om zelfgerookte paling te verkopen en heeft daar een cola gedronken. En iedere keer als hij wél drank op had, zou zijn vrouw hem ophalen.

Kai de glazenwasser heeft ook niet gereden, zegt ie, want hij heeft geen auto. Hij is wel meegereden met iemand die veel te veel gedronken had. Ver stan dig? Kai: 'Nee, als iemand met drank op wil gaan rijden, dan moeten ze het zelf weten, ze komen vanzelf hier terecht.'

Aan het einde van de cursus hebben de twaalf cursisten allemaal voldaan aan de criteria om het rijbewijs te behouden. Rob Mérelle geeft ze een laatste wijze raad mee: 'De praktijk is weerbarstig. Een aantal van jullie zal terugvallen en weer gaan rijden onder invloed. Maar bedenk: het overkomt je niet. Rijden onder invloed is een keuze.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden