Gij zult voor uzelf zorgen. Gij zult braaf zijn

Vrij Zicht

Peel en Maas is een herindelingsgemeente achter de rug van Eindhoven. Vroeger bestond de Peel uit turf en armoe, nu uit kippen en varkens. De gemeente huist tijdelijk in een lege fabriek op het industrieterrein van Panningen. Dat komt doordat het stadhuis wordt verbouwd. In de noodvoorziening ontmoet ik Geert Schmitz, voorheen gemeentesecretaris, nu 'strateeg'. Hij is de trekker van wat door minister Plasterk als 'doe-democratie' wordt aangeduid. In Peel en Maas heet het zelfsturing en al snel blijkt dat Schmitz van de methode-Plasterk weinig moet hebben.

Deze dagen bekommert bestuurlijk Nederland zich over de effecten van de grote decentralisaties, in de zorg, de werkgelegenheid en de jeugdzorg. Als sluitstuk past daar ook de doe-democratie bij. De burger gaat zelf het heft in handen nemen. Peel en Maas is een voorbeeldgemeente, komt prominent voor in de recente SCP-studie Burgermacht op eigen kracht? Ze doen er al jaren aan zelfsturing, maar dus niet à la Plasterk. 'Gij zult voor uzelf zorgen', foetert Schmitz. 'Dat is Plasterk. Van bovenaf opgelegde ordening. Gij zult een gezonde samenleving zijn. En gij zult braaf zijn.'

Plasterk: gij zult braaf zijn... Beeld anp

Zo las ik Plasterks nota over doe-democratie ook. Aan de ene kant is de overheid het zelfvertrouwen kwijt. Zo kun je lezen dat de volksvertegenwoordiging een omweg is, als de mensen het zelf kunnen opknappen. Er staat dat burgers niet dom zijn, systemen wel. Dit is een onzekere overheid die aardig gevonden wil worden.

Responsief, begripvol en welwillend. Een overheid die wil loslaten en zelfs 'liefdevol verwaarlozen'. Maar die liefde is niet belangeloos en zonder ambivalentie. Wie goed kijkt, ziet de bemoeienis met de samenleving zelfs toenemen. Er moet immers ook worden gestimuleerd, bevorderd en empowered. Tot zover Plasterk.

Intussen wordt in het centrum van Panningen gehamerd aan de verbouwing van het gemeentehuis. In het café ernaast zit Ton Hanssen. Tegen een nieuw stadhuis was protest en de actieleider was Hanssen. Na de gemeentelijke herindeling moest er een ruimer en luxer stadhuis komen, zoals dat vaker gaat. Eerst moest het 38miljoen kosten, terwijl het oude stadhuis er nog geen vijftien jaar stond. Er kwam een petitie en een enquête waarin de bevolking met een Noord-Koreaanse meerderheid van 98 procent vond dat het te duur was.

Nu wordt het oude stadhuis verbouwd, voor 13miljoen. Er is dus geluisterd, Ton Hanssen is tevreden maar strateeg Geert Schmitz vindt dat deze volksopstand met zelfsturing niets te maken heeft. Overheid en samenleving horen gescheiden circuits te zijn, naar zijn oordeel. Ton Hanssen vindt dat raar, Schmitz is immers in dienst van de gemeente en verspreidt vandaaruit zijn wijze lessen. Ook merkt Hanssen op dat de grote voorvechters van zelfsturing, PvdA en GroenLinks, de partijen waren die het dure stadhuis wilden doordrukken.

Naoberschap kan beter... Beeld Julius Schrank

Hier stuiten we op de paradox van de doe-democratie. De overheid wil zich dolgraag uit de samenleving terugtrekken, maar dan wel op eigen voorwaarden. Daarvan getuigt al die enorme stapel nota's, rapporten, studies en VNG-congressen met als thema de doe-democratie. Want dat gaat zomaar niet. Ouderwets naoberschap - burenplicht - is prachtig maar met begeleiding gaat het nog beter. De burger verdient onmiskenbaar verbetering. Ton Hanssen is daarvan het voorbeeld. Hij is met zijn anti-stadhuispetitie de ouderwetse nee-burger van de toeschouwersdemocratie. Ik kan me er iets bij indenken.

Moeilijker voorstelbaar is het alternatief, de gedroomde positivo die opgewekt voor zijn moeder zorgt, buurtgenootjes naar het sportveld rijdt en aan de keukentafel thee schenkt aan de buurjongen met laag IQ die vroeger door de gemeenschap werd opgevangen en tegenwoordig wordt weggestopt in een instelling.

Het nieuwe overheidsloslaten brengt kortom even hoge als onuitgesproken verwachtingen met zich mee. Dat geldt voor zowel Plasterk als strateeg Schmitz. 'De westerse samenleving draait om succes en genieten', zegt de laatste met zichtbare weerzin. Gemeenschap, empathie, beweging tegen doorgeschoten neoliberalisme, dat zijn de steekwoorden. Het zijn in mijn ogen vooral sterke opinies. Wat nu als je daar niks in ziet of nog erger, als je er niks mee te maken wilt hebben?

Een overheid die niet meer de baas is, dat wil Schmitz, en eigenlijk wil Plasterk hetzelfde. Die lieve overheid heeft onderwijl wel degelijk een belang. Goede burgers die meedoen, geen chagrijnige burgers langs de kant. Je kunt ook spreken van modern paternalisme, dat dicht bij het modieuze 'nudging' komt. Nudging is gedragsbeïnvloeding zonder dat je het in de gaten hebt. Het is vast geen toeval dat de doe-democratie en nudging afkomstig zijn uit hetzelfde ministerie.

Er is niets op tegen om burgers aan te moedigen om in gesprek te gaan. Maar besturen, ook in de goede samenleving, draait om besluiten nemen. En in laatste aanleg gaat dat om de machtsvraag. Wie heeft het voor het zeggen en hoe regelen we dat. Voor die machtskwestie hebben we al instellingen, zei politicoloog en voormalig PvdA-senator Joop van den Berg van de week in een kritisch praatje over de doe-democratie. Als je de machtskwestie niet expliciet regelt, hebben de vrijwillige grote monden en gepensioneerde managers het voor het zeggen.

In het SCP-rapport over burgermacht staat dat de meeste mensen de besluitvorming toch maar liever aan de gemeenteraad overlaten. Ik wil niks afdoen aan burenplicht maar het lijkt me een wijze gedachte.

Zelfsturing in de Peel... Beeld Henk Brand
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.