Gigantesk

Kunstenaar Daniel Buren ontwierp de jaarlijkse Monumenta-expositie in het Grand Palais van Parijs. Hij verovert het immense gebouw met 377 vrolijkmakende cirkels.

DOOR ARIEJAN KORTEWEG

Een bos van palmbomen met gekleurde bladeren; wachthokjes voor milieuvriendelijk openbaar vervoer; de uitvergroting van een gunstig verlopen laboratoriumonderzoek; een kleurenbeurs voordat de eerste standhouders komen; de abstracte 3D-versie van een strand vol parasols; wolkenlucht na een gewaagd experiment met paddestoelen.

Wie dezer dagen het Parijse Grand Palais binnenwandelt, krijgt hoogstwaarschijnlijk een van deze associaties. Het paleis is voor de jaarlijkse Monumenta in bezit genomen door de conceptuele kunstenaar Daniel Buren. Dit keer is hij degene die de grootste overdekte expositieruimte van Frankrijk naar zijn hand heeft mogen zetten.

Werken van eerdere genodigden riepen heftige reacties op. Na Anselm Kiefer (2007), Richard Serra (2008), Christian Boltanski (2010) en Anish Kapoor (2011) is het nu de beurt aan Daniel Buren. Ieder van hen zei in eerste instantie hetzelfde: hartelijk dank voor de uitnodiging, maar wat te doen met dit bouwwerk, dat van zichzelf al zo indrukwekkend is?

Bij de Monumenta betekent de eerste indruk alles. Zal de kunstenaar opgewassen zijn tegen de overweldigende leegte van het Grand Palais? Heeft hij een gebaar gevonden dat zich in intensiteit kan meten met dat paleis van glas en staal? Weet hij de ruimte naar zich toe te buigen?

Vrolijkheid. Dat is het eerste gevoel dat de Monumenta van Daniel Buren oproept. Alle voorgaande Monumenta's hadden iets zwaars, in de thematiek, de materiaalkeuze, de vormgeving ook. Alsof dat indrukwekkende gebouw alleen met inzet van alle middelen in bedwang kon worden gehouden. Alsof zoveel licht en transparantie een tegenwicht moet krijgen in ernst en zwaarte.

Niets van dat alles bij Buren. Zijn Excentrique(s) trippelt door de ruimte, hij is de eerste die transparantie met transparantie beantwoordt. Hij liet 377 met doorzichtig plastic bespannen cirkels maken, uitgevoerd in geel, blauw, groen of oranjerood. Die cirkels zijn bevestigd op zwart-wit gestreepte vierkanten zuiltjes, in een hoogte variërend van 2,60 tot 3 meter, zodat ook de langste bezoeker er net niet met zijn hand bij kan.

Nieuw dak

De cirkels vormen een nieuw, caleidoscopisch dak, ver onder het eigenlijke glazen dak van het Grand Palais. Ze bedekken het hele vloeroppervlak, alleen de randen zijn vrijgehouden. Zelfs de bar en de boekwinkel zijn - praktisch als Buren is - geïntegreerd in de ruimte onder de cirkels. Wie aanschuift in het café, zal afhankelijk van de plek baden in een blauw of gelig licht.

Als je aan komt lopen, zie je van verre hoe de wind waait in het Grand Palais. Op de koepel is een reusachtige Buren-vlag geplaatst: een blauwe bal op een blauw-wit gestreepte ondergrond. Die vlag vestigt de aandacht op de ramen van de koepel, die om en om blauw zijn gemaakt. Het effect daarvan is binnen zichtbaar. De kleuren van de cirkels mengen zich met het blauw van de koepel, wat steeds een ander resultaat geeft: diepblauw, zachtgroen, lichtpaars. Een voorwaarde is wel dat de zon doorkomt.

Buren is geen kunstenaar voor spektakel. Toch heeft hij voor het hart van zijn Monumenta een dramatische situatie geschapen. Onder de koepel zijn geen cirkeldaken geplaatst: hier krijgt het Grand Palais de vrije hand. Negen cirkelvormige spiegels op de vloer richten de aandacht omhoog. Ze brengen het schaakbordpatroon van de koepel dichterbij. Die torent hier 32 meter boven ons uit. De spiegels laten ook het ijzerwerk van de dakconstructie zien. Hier krijgt de Monumenta een onverwacht industriële wending. De spiegels doen dienst als podia; je mag erop lopen of liggen.

Twee maanden geleden werd een groepje journalisten uitgenodigd bij het bedrijf dat de gekleurde cirkels van Buren monteerde. De kunstenaar was er zelf ook. Een onopvallende, bescheiden man, die vriendelijk antwoord gaf op alle vragen.

Buren vertelde eerst geïmponeerd te zijn geweest door de proporties van het Grand Palais en liet ons toen de voorgeschiedenis van zijn project zien. Hoe hij had gezocht naar manieren om de koepel van het gebouw als het ware tot halve hoogte te laten zakken. Toen dat te lastig bleek, overwoog hij met drie koepels te werken.

Daarna overwoog hij kleurvlakken op de koepels aan te brengen die gekleurde vlekken op de grond zouden laten ontstaan. Dat idee moest hij laten varen, omdat het te veel tijd zou kosten. Zo kwam hij geleidelijk uit bij kleine open hutten met een kleurig dak, en daaruit zijn ten slotte de cirkels ontstaan.

'Alles is rond aan het Grand Palais: de koepels, de trappen, de krullen aan het smeedwerk', zei Buren. 'Dat wilde ik in mijn ontwerp laten terugkomen.' Zijn voorgangers leerden hem dat de hoofdingang niet deugt. 'Dat is het enige lelijke aan het gebouw. De ingang is een pompeus ding dat je midden in de hal laat binnenkomen. Dat is misschien goed voor een beurs, maar niet voor mij. Het zou een deel van het werk vernietigen. Serra had daar ook al last van. Bij Kapoor speelde het geen belangrijke rol, die heeft zich er goed uit gered. Maar ik wist zeker dat ik het anders wilde.'

Kassagebouwtje

Vandaar dat het publiek nu binnenkomt door de zelden gebruikte noordingang, aan de kant van de Champs-Élysées. Het dwong hem een vrijstaand kassagebouwtje te ontwerpen, uitgevoerd met de voor hem karakteristieke strepen.

Zoals vaker bij Buren zijn het de technische mogelijkheden die de aard van het werk bepalen. De cirkels kregen de vier kleuren die beschikbaar waren. Ze zijn uitgevoerd in vijf diameters waarbij - volgens een Arabisch systeem uit de 10de eeuw - de ruimtes tussen de cirkels zo klein mogelijk zijn.

Verder heeft het werk het giganteske dat onlosmakelijk met de Monumenta verbonden is: 377 cirkels (van elke kleur evenveel, alleen blauw kreeg er één meer), 1.500 zuilen, 120 ton staal, 9.500 vierkante meter gekleurd plastic glas en 4,5 kilometer buizen. Er waren 25 opleggers met materiaal nodig om alles te bezorgen, voor de opbouw is acht dagen en nachten doorgewerkt.

Spel

'Het zal een spel van licht en ruimte worden', zei Buren nog. 'Maar hoe het precies uitpakt, dat is moeilijk voor te stellen. 's Nachts zal het heel anders zijn dan overdag.'

Zoals altijd moet je voor de Monumenta de tijd nemen. De stalen statements van Serra (2008) moesten vanuit alle hoeken worden bekeken. Bij Boltanski (2010) kon je uren blijven hangen om te bespiegelen over de vergankelijkheid van kleren, mensen, het leven zelf. Vorig jaar zette Kapoor aan tot nadenken over de binnen- en buitenwereld en gebruikte hij materialen die sterk contrasteerden met het gebouw zelf.

Dergelijk drama zal je bij Buren niet vinden. Geen theater bij hem, geen spectaculaire ingrepen. Hij is een aanpasser, een kunstenaar die met zijn werk in situ een zacht tikje uitdeelt aan de omgeving waarin het wordt geplaatst, waarna het aan de bezoeker is het karwei af te maken. Hij schept de ruimte het project van alle kanten te ervaren.

Het enige toegevoegde effect is een soundscape, die soms onverwacht tegen de kleurencirkels kaatst. Stemmen zeggen de namen van de kleuren - blauw, geel, oranje, groen, zwart, wit - en symbolische cijfercombinaties in 37 talen: Frans, Chinees, maar ook Hindoe, Fins en Berbers. Het legt zich als een extra laag over het geroezemoes dat als vanzelf onder de gekleurde afdaken ontstaat.

Meer dan zijn voorgangers is Buren een mooiweerkunstenaar. Bij heldere lucht is zijn Grand Palais een kleurenpaleis. Is het buiten grijs en donker, dan is er minder te beleven en kun je erom treuren dat hij het leeuwendeel van die immense ruimte onbenut laat. Al worden 25 projectoren ingezet om ook dan voor lichtspel te zorgen.

Het werk van Buren is even zo vaak verguisd als de hemel in geprezen. Hij heeft zich altijd veel moeite getroost zijn werk uit te leggen, in essays en interviews. Die teksten, Les Écrits, 1965-2012, zijn ter gelegenheid van de Monumenta gebundeld in twee boekwerken van samen 4.000 pagina's.

Daniel Buren: Excentrique(s). Monumenta 2012. Grand Palais, Parijs. Tot 21 juni. Ma en wo 10-19 uur, do t/m zo 10-24 uur.

monumenta.com.

Opgedoekt

Bijna al zijn werk is tijdelijk en wordt na de tentoonstelling opgedoekt. Beroemd werd bijvoorbeeld zijn project Voile/Toile, waarbij negen zeilbootjes (Optimisten), voorzien van gestreepte zeilen in verschillende kleuren, een wedstrijd voeren. Later werden de zeilen geëxposeerd in volgorde van binnenkomst. Dat project heeft hij op vele plekken vanaf 1975 herhaald.

Ook deze Monumenta is vergankelijk. Na 21 juni worden de materialen vernietigd. 'Dit is te groot om op te slaan', zei Buren. 'Dat zou me een fortuin kosten.'

200 Meter steen en staal

Het Grand Palais, dat tussen Seine, Champs-Élysées en Place Concorde staat, werd in art-nouveaustijl gebouwd voor de wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs. Het is een 200 meter lange constructie van steen en staal, bekroond met een dak van glas met een koepel. De maximale hoogte is 45 meter, het vloeroppervlak meet 77.000 vierkante meter. De grote hal met het glazen dak wordt gebruikt voor uiteenlopende activiteiten: van concours hippique tot een kunstbeurs of de veiling van de erfenis van Yves Saint-Laurent. Ook trad Prince eens op in het Grand Palais. Monumenta behoort tot de jaarlijks terugkerende evenementen. Een kunstenaar krijgt de uitnodiging een werk te maken speciaal voor die grote hal. Beurtelings wordt daarvoor een Franse en een buitenlandse kunstenaar gekozen.

4.000 Pagina's toelichting

Daniel Buren werd in 1938 geboren in Boulogne-Billancourt. Hij is een conceptueel kunstenaar en vooral bekend van zijn strepen, die ook in de jaarlijkse Monumenta-expositie weer terugkeren. Burens werk is even zo vaak verguisd alsgeprezen, en hij heeft altijd veel moeite genomen het uit teleggen. Ter gelegenheid van de Monumenta zijn interviews met hem en essays van zijn hand gebundeld in Les Écrits 1965-2012. Dat zijn 2 boekwerken geworden van samen 4.000 pagina's.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden