Giftige germaanse folklore

Das Gesicht der Niederlande toonde Duitse soldaten tijdens de oorlog het Nederland van toen. Of toch vooral hoe de Duitse bezetter ons land graag zag?

Een bejaarde Castricummer trof het fotoboek onlangs aan in zijn boekenkast: Das Gesicht der Niederlande. Een cadeautje was het geweest van de jonge Duitse soldaten met wie hij in de oorlogsjaren als jochie van 10, 11 veel bij de bunkers in de duinen had gespeeld. Het boek lijkt bij eerste aanblik onschuldig, maar blijkt bij betere bestudering curieus en venijnig propagandamateriaal van de nazi's. Het was een presentje voor de dienstplichtigen in het bezette Nederland, samengesteld in opdracht van Reichskommissar Seyss-Inquart.


Natuurlijk, we wisten het wel: het gif van de nazipropaganda woekerde in de bezettingsjaren als onkruid, op de radio, in de kranten en in het openbare leven. Dat ook zoiets schijnbaar neutraals als een fotoboekje met hoogtepunten van Nederland kon dienen als middel om zieltjes te winnen voor het Duizendjarig Rijk is toch wel opmerkelijk. Das Gesicht der Niederlande is er een mooi voorbeeld van.


Het Noord-Hollandse tuindersdorp Castricum werd tijdens de bezetting grotendeels ontruimd vanwege de strategische ligging aan de Atlantikwall. Het gezin van de jongen vormde een uitzondering: de vader was tuinder en mocht er, vanwege zijn economische belangen, blijven om het land te bewerken. De zoon speelde met de iets oudere Duitse soldaten, jongens net als hij, en raakte met hen bevriend. Voorin het boek staat zijn naam in schoonschrift geschreven.


Mooie zwart-witfoto's staan erin, van het Friese en Drentse platteland, talrijke provinciestadjes met hun singels en kerktorens, dorpelingen in klederdracht, boeren, burgers en ambachtslui. Opvallend is de geringe aandacht voor de Noordzee. Ja, achterin het boek, weggestopt, staan een paar foto's van de zee, de duinen en het strand, met badgasten, een mosselman met paard en wagen en een zeilbootje. Vergeefs is het zoeken naar enige visuele verwijzing naar de zeevarende natie die Holland door de eeuwen heen is geweest.


Dat blijkt niet alleen te liggen aan het feit dat de stranden en de zee spergebied waren en de schoonheid van de zeewering was aangetast door bunkers, prikkeldraad en hindernissen om een eventuele landing van geallieerden te bemoeilijken. Het had ook te maken met de Duitse overtuiging dat Nederland gaandeweg te veel de aandacht op de wereldzeeën had gericht, en te weinig op het germaanse achterland. Door de daaruit volgende toegenomen 'afhankelijkheid van Engeland vervreemdde het land steeds meer van het Reich en Europa en werd het steeds meer een voorpost van anti-Europese machten. Het bankroet van deze politiek is vandaag evident', zo staat in het voorwoord. De oostelijke provincies hadden zich door de zeewaartse blik altijd 'zwaar benadeeld' gevoeld.


De bezetting heeft, vervolgt het voorwoord, een verschuiving van het zwaartepunt teweeg gebracht, 'van het westen terug naar de overige landsdelen: de rol van het grootburgerdom is uitgespeeld, boeren en arbeiders treden naar voren'. En verderop wordt hoopvol vastgesteld dat 'ondanks alle staatspolitieke ontwikkelingen de dubbelstroom van germaanse folklore van het oosten naar het westen en van het westen naar het oosten nooit is verbroken'. Een oud lied herinnert eraan: 'Naar Oostland willen wij rijden, / Naar Oostland willen wij mee, / Al over die groene heiden / Frisch over die heiden / Daar is een betere stee.'


Nederland is zoveel méér dan Holland, de benaming waaarmee de Duitsers het land zo dikwijls tekortdoen. Eindelijk een ereplek voor het Friese Workum, de openingsfoto van het boek, voor de blonde boerenjongen uit Overijssel, de kaasdragers van Alkmaar, de handelshaven van Groningen, boeren achter de ploeg en met de seis, en - een hoogst romantisch beeld - de sloten en bruggen van Giethoorn, 'klein-Venedig des Nordens'.


Het zal de loop van de wereldgeschiedenis niet hebben veranderd, een treffend voorbeeld van de manier waarop geromantiseerde landschapsbeelden en stadsgezichten kunnen worden gepolitiseerd is Das Gesicht der Niederlande wel. In die zin heeft het boek een onvergankelijke - door Seyss-Inquart onbedoelde - waarde: het scherpt de blik en toont nog eens aan dat neutrale fotografie niet bestaat.


Hollands gezicht


Op de omslag van het hier besproken exemplaar van Das Gesicht der Niederlande prijkt een afbeelding van de Westertoren in Amsterdam. Andere edities zijn voorzien van een portret van een meisje in klederdracht. De foto is ogenschijnlijk zwaar bewerkt. Op internet is het fotoboek te koop voor tussen de 10 en 20 euro. Soms wordt de propagandistische inhoud genoemd, soms wordt alleen vermeld dat het foto's betreft 'over het Nederlandse leven en ambachten'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden