Giframp binnen de normen

In 1980 werd vier meter grond onder heel Lekkerkerk-West weggehaald, omdat die vol gif zat. Geen hysterische overreactie, zo laat nieuw onderzoek zien....

In Lekkerkerk zijn records gebroken. Een woonwijk met 257 woningen en een school gebouwd op een gifbelt van 1641 lekkende vaten met chemicaliën werd in mei 1980 in twee weken tijd ontruimd. De overheid kocht tegen een royale prijs - boven de marktwaarde - de huizen van de gedupeerde bewoners. Minder dan een half jaar later werden de woningen al weer te koop aangeboden, nadat de bodem tot vier meter diep was afgegraven en 225 duizend kubieke meter grond was weggevoerd.

Op 4 augustus is het vijfentwintig jaar geleden dat de grootste bodemsanering in de Nederlandse geschiedenis begon. Als Lekkerkerk nu werd ontdekt, zou de aanpak dan hetzelfde zijn?

De meningen zijn verdeeld. De ene groep deskundigen is overtuigd dat net als in 1980 de vervuiling verwijderd wordt, wat betekent dat de grond onder de woningen en in de woonwijk wordt afgegraven. Omwille van de emoties van de bewoners.

Daarentegen vermoedt dr. Fred Woudenberg, hoofd cluster milieu en hygiëne van de GGD Rotterdam dat de sanering nu minder ingrijpend zou zijn. De kunststofwaterleidingen zouden worden vervangen door metalen buizen die niet door chemicaliën aangetast kunnen worden. Er zou ook iets aan de stank worden gedaan. 'Maar of er dan ook 156 miljoen gulden (70 miljoen euro) zou worden uitgegeven om de publieke onrust weg te nemen over een bodemverontreiniging die geen gevolgen heeft voor de gezondheid, dat betwijfel ik', zegt hij.

Geen schade voor de gezondheid baseert Woudenberg op de feiten van destijds. Uit onderzoek van het toenmalige Rijksinstituut voor Volksgezondheid (RIV), deels achteraf na de afgraving, komt naar voren dat de concentraties xyleen, ethylbenzeen en benzeen nu wel acceptabel worden geacht. Alleen voor tolueen, verfverdunner, is de toelaatbare concentratie verscherpt. 'Die gaat nu net over de grens', zegt ir. Johannes Lijzen van het RIVM, zoals het RIV van destijds is gaan heten. Lijzen werkt op het gebied van bodemkwaliteit op het laboratorium voor ecologische risicobeoordeling.

Saillant is dat de onderzoeker van risico's van bodemverontreiniging de mening van Woudenberg niet deelt. 'Ook vandaag de dag zou in deze situatie worden ingegrepen en afgegraven, mogelijk iets minder vergaand', zegt Lijzen.

Niet eens omdat het drinkwater in gevaar zou zijn, want uit metingen bleek dat de kwaliteit lang niet de huidige drinkwaternormen overschreed. Maar de concentraties xyleen, ethylbenzeen en tolueen in de binnenlucht én de aanwezigheid van vaten met onbekende lading direct onder de deklaag, zullen nu het motief vormen, zegt Lijzen. En dan natuurlijk benzeen, de kankerverwekkende stof waar kinderen leukemie van kunnen krijgen. In een van de eerste metingen in de kruipruimten onder de huizen werd benzeen geregistreerd.

Geen µ -teken

Achteraf blijkt dat er een joekel van een tikfout in het oorspronkelijke rapport is gemaakt. Bij benzeen heeft in plaats van microgram milligram in de tekst gestaan, zegt Woudenberg. Een fout die gemakkelijker kon worden gemaakt omdat de schrijfmachines van toen het µ -teken niet kenden (microgram is eenduizendste milligram).

'Als benzeen, een stof die als zeer gevaarlijk bekend stond in Lekkerkerk, eenmaal genoemd wordt, krijg je dat niet meer weg. Benzeen is officieel niet de basis voor de sanering geweest, maar heeft ongetwijfeld meegespeeld', zegt Lijzen.

Met alle nieuwe ontwikkelingen in kennis en beleid zou de conclusie bij de situatie in Lekkerkerk van nu dezelfde zijn als toen, namelijk dat de verontreiniging ernstig is en de sanering urgent, schrijven John Veldhoven en Lex Hartholt, beiden werkzaam bij de bodemsanering in Zuid-Holand in Bodem, het blad van bodemsaneringsdeskundigen. 'Dit betekent verwijdering van alle verontreinigingen.'

Drs. Bas van de Griendt van adviesbureau Royal Haskoning is nog eens diep in de affaire Lekkerkerk gedoken en hij vermoedt dat er nu minder heftig op het gifschandaal zou worden gereageerd. 'Bewoners zouden opnieuw erg ongerust zijn, maar de rest van de bevolking zou er waarschijnlijk schouderophalend aan voorbij gaan. Het zou in de landelijke media niet zo'n grote rol spelen, hoewel er vijfentwintig jaar geleden dagelijks over werd bericht', veronderstelt Van de Griendt, die beroepshalve te maken heeft met projectontwikkelaars en gifgrond en dus ook met emoties van bewoners.

Kopers van woningen zijn het meest bezorgd voor het wonen op verontreinigde grond, blijkt uit zijn onderzoek onder makelaars en taxateurs. Dat ligt gevoeliger dan een vuurwerkfabriek of de aanvliegroute van een vliegveld.

'Bodemvervuiling is het enige milieuprobleem waar je als koper eigenaar van wordt', verklaart Van de Griendt. 'Dat kan heel veel spanning geven en vooral financiële onzekerheid vanwege waardevermindering en verkoopbaarheid van je huis. Vooral ouders met jonge kinderen zijn er heel angstig voor. Maar meer nog dan hun gezondheid, lijken mensen bezorgd te zijn voor hun portemonnee.'

Beatrix' eerste bezoek in 1980 na haar kroning betrof Lekkerkerk. Wat ze met de bewoners in hun caravans besprak (in de volksmond werd de camping voor de geëvacueerde bewoners Benzenidorm genoemd) kon iedereen buiten horen omdat de microfoons open stonden. De tv-beelden gingen -misschien omdat dit haar eerste publieke optreden was -de hele wereld over en Lekkerkerk werd wereldnieuws.

In die sfeer was het 'politiek en maatschappelijk niet aanvaardbaar om de verontreiniging in de bodem in Lekkerkerk te laten zitten', zegt Van de Griendt. 'Bovendien blijkt ook nu nog dat het een terechte keuze is geweest de wijk volledig te saneren. We zouden er alleen andere argumenten voor gebruiken. Problemen blijken achteraf namelijk niet het drinkwater te zijn geweest, maar het uitdampen van de verontreinigingen via de kruipruimten.'

Lekkerkerk speelde in een tijd dat nieuwe woonwijken rustig werden gebouwd op vuilstortplaatsen en op met gifvaten gedempte sloten. Twee vliegen in een klap: weg was het vuil en de grond was goedkoop opgehoogd en bouwrijp gemaakt. Het protest van de bevolking vond geen weerklank bij het bestuur, dat zelfs niet liet controleren wat de afvalbedrijven de grond in werkten.

Lucifersdoosje

Dat het in de nieuwe woonwijk niet pluis was, bleek toen in 1978 bij de reparatie van een gasleiding sterk verontreinigde grondwater de werkput instroomde. Een werknemer werd onwel. Het stonk ook in de woningen en daarom schoven bewoners hulzen van lucifersdoosjes in hun brievenbus, zodat de stank naar buiten kon.

Maar een gesprongen waterleiding in de Jan Ligthartstraat in 1979 was het sein voor wat zou uitgroeien tot de affaire Lekkerkerk.

'Dat bracht de sanering in een stroomversnelling. Achteraf bezien ging het zo snel, daar hebben we later alleen maar van kunnen dromen', zegt de adviseur van Haskoning.

Uit onderzoek bleek dat in de bodem, het grondwater en de lucht in kruipruimten en in huizen benzeen, tolueen, xyleen en ethylbenzeen zaten. Het waterleidingbedrijf kon de bewoners niet meer betrouwbaar drinkwater garanderen. 'Tankwagens die water moesten rondbrengen in Lekkerker. Dat zou een onhoudbare situatie worden, bijna onuitvoerbaar', zegt Van de Griendt. Dat is ook de belangrijkste reden geweest om de wijk te ontruimen.

Vroeger waren de gezondheidsrisico's de enige factor voor de besluitvorming over al dan niet afgraven, nu is dat meer op de achtergrond geraakt en spelen emoties en kosten een belangrijker, soms doorslaggevende rol, zeggen veel ingewijden in de bodemsanering.

Van de Griendt weet dat projectontwikkelaars liever de vervuiling volledig afgraven. Dan is het tenminste duidelijk. Wat ze zeker niet willen, is onrust bij kopers.

Ook dat is een les van Lekkerkerk. In de regionale kranten werd eind 1981 geadverteerd: 'De huizen in Lekkerkerk-West staan vandaag de dag op de schoonste grond van Nederland.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden