Giflandschap

Ver weg op de Maasvlakte, te midden van de nieuwe natuur van Rijnmond, ligt de chemische afvalput van Nederland. Over acht jaar wordt hij voor eeuwig begraven onder het duinzand....

Het is zo'n surrealistisch landschap waarop Rotterdam het patent lijkt te hebben. Als je bovenop de grootste chemische afvalberg van Nederland staat, lonken in het westen de eindeloze zee en het gekrijs van meeuwen. In het oosten verdwijnen raffinaderijen en petrochemische installaties in een lichtbruin waas. In noordelijke richting zie je de kolenoverslag van de Maasvlakte en in het zuiden, tja. . . daar lijkt de natuur te beginnen.

Het is een verwarrend panorama van industrie, natuur en gifopslag. Waar houdt het ene op en begint het andere? Wat is braakliggend bedrijfsterrein; waar begint het vogelgebied? Welke duinen zijn echt en welke zijn gebouwd uit chemisch afval?

Misschien staat er daarom overal een keurig bordje bij, van wat het eigenlijk is.

Neem bijvoorbeeld op de snelweg na de Shell-raffinaderij de afslag Havens 9091-9094 naar de chemisch-afvaldeponie C2. Een kruispunt op een industrievlakte met een groen bord dat het bestaan onthult van de Vogelvallei Maasvlakte: een drassige vogelweide die is toegewezen aan de kluut, het visdiefje en de rugstreeppad en wordt beheerd door de stichting Duinbehoud.

Rij honderd meter verder, en je staat voor de bedrijfspoort van de stortplaats C2, waar miljoenen kilo's gevaarlijk en onverwerkbaar afval voor de eeuwigheid worden opgeborgen. Benedenwinds slaat je een geur tegemoet die je doet kokhalzen. Rij nog honderd meter verder, en je tuurt door prikkeldraad naar een sluftervallei tussen het Haringvliet en de Voornse duinen.

Hier begint het leefgebied van zeehond en slechtvalk, meldt het aanwijsbord van het Zuid-Hollands Landschap. 'Welkom in het voedselrijkste natuurgebied van West-Europa. Uit het ontstaan van dit dynamisch Waddengebied blijkt dat de natuur zich niet helemaal laat kisten!'

Toch staan we hier pal naast de C2-bak: een betonnen constructie van elf meter diep en ruim drie voetbalvelden groot die sinds 1990 wordt gevuld met metaalslib en ander afval van verfindustrie en chemie. Aanvankelijk was het ook de oude-batterijenbak van Nederland, totdat daar de fik in vloog. Sindsdien worden batterijen elders verwerkt.

Aan de achterzijde gaat het depot naadloos over in de C3-duinen, waar een kunstmatige berg veertig meter de hoogte in steekt. De aanleg van nieuwe duinen ernaast is in volle gang, en ook die zullen bestaan uit onverwerkbaar chemisch afval. Over de weg huppen tussen het natuurduin en de afvalberg konijnen en fazanten heen en weer.

Ten slotte arriveren we op het meest westelijke punt van de Maasvlakte, waar links de Noordzee begint en rechts een binnendijks meer is aangelegd, met toeristisch uitkijkpunt en het onvermijdelijke bord. Deze deponie heet de Slufter en hier wordt baggerspecie geborgen dat verontreinigd is met zware metalen. Er is plaats voor 150 miljoen kubieke meter slib en binnenkort is het meer vol.

Vijftien jaar geleden werd bepaald hoe dit gebied eruit zou zien, en dat gebeurde vanuit de beste bedoelingen voor het milieu. Tot aan het midden van de jaren tachtig werd chemisch afval opgeborgen op lokale vuilnisbelten en bedrijfsterreinen, legaal en illegaal, op een manier die de gifaffaires Lekkerkerk en Gouderak had opgeleverd.

Uit die schandalen moesten lessen worden getrokken, vond de Tweede Kamer. En zo kwam er één centraal giflandschap voor onverwerkbaar afval op ongeveer dezelfde plek als waar dat wordt geproduceerd, de uiterste uithoek van het Rijnmondgebied.

Naarmate de jaren verstrijken, wordt het interessanter de discussie van destijds terug te halen. Van zeespiegelstijging en broeikaseffect had medio jaren tachtig niemand gehoord. Of de locatie op een opgespoten landplaat in de Noordzee wel zo'n logische was, kwam niet aan de orde. De deponie was voor tijdelijk, maar ook voor altijd. Het gif, was de filosofie, ligt op een plek die goed te bereiken is voor het geval we er ooit nog iets mee willen.

Over acht jaar is de deponie vol en gaat zij dicht. In 2030 zijn ook de C-3 duinen voltooid en rijdt de laatste bulldozer weg. Dan wordt alles netjes afgedekt en keurig beplant. Teneinde, meldt het ingenieursbureau van de Rotterdamse Gemeentewerken, 'te worden ingericht als een eenvoudige, in het landschap passende kunstduin die fungeert als visuele afscherming tussen de duinen van Westvoorne en het industrielandschap van de Maasvlakte'.

De provincie neemt het beheer van de stortplaats dan over en de huidige beheerders, de afvalverwerkers AVR en VBM, kopen hun juridische aansprakelijkheid af met een paar miljoen gulden. En dan? Dan niks meer. Voor de komende eeuw ligt het afval goed beschermd en daarna zien we wel weer.

Maar dat is precies waar ingenieursgeoloog Hans Roest van de Technisch Universiteit Delft met zijn verstand niet bij kan. Hij schreef er afgelopen jaren soms een stukje over en raakte als expert in de gesteentemechanica verzeild in de discussie over de bodemdaling door gaswinning onder de Waddenzee en de Biesbosch.

Zoals de meeste geologen constateerde hij dat die daling weinig zou voorstellen, terwijl daar toch enorme politieke beroering over ontstond. Vreemd eigenlijk. 'Zeker omdat er een onderwerp bestaat waarover de politiek zich wel degelijk zorgen zou moeten maken.'

Dat is dus gifopslag op de Maasvlakte. Roest komt uitsluitend vakgenoten tegen die de Maasvlakte een bijzonder vreemde plek vinden voor zo'n permanente gifbelt. Het is typisch iets voor geologen om zich daarover druk te maken. 'Wij hebben nu eenmaal een andere opvatting van tijdelijkheid dan bestuurders en politici. Geologen vinden een periode van vijfhonderd of duizend jaar absoluut niet lang, terwijl die voor de meeste mensen volledig buiten de horizon ligt.'

Bekeken vanuit zo'n lange periode ligt de gifdump op de ongelukkigste plaats, verzekert de geoloog. Denk aan de zeespiegelstijging van 20 tot 80 centimeter per eeuw waarmee volgens wetenschappers van het klimaatpanel IPCC rekening gehouden moet worden.

Denk ook aan milieuterrorisme of 'gewone' natuurrampen, zoals de St. Elisabethsvloed van 1421, die de inrichting van het gehele Nederlandse kustgebied heeft veranderd. Maar denk vooral aan de erosie van de kust en de stijging van de grondwaterspiegel op de Maasvlakte die voor de komende eeuwen worden voorspeld.

'De omstandigheden zijn nu al veranderd vergeleken met vijftien jaar geleden. Dus moeten we opnieuw bekijken wat de beste oplossing is voor de deponie, voordat komende generaties zich afvragen of we helemaal gek zijn geweest. Een betonnen bak in een bijtende omgeving gaat stuk. Over vijfhonderd jaar verandert hij in een betonnen vergiet, op een plek waar de natuurlijke stroming naar de Waddenzee trekt.'

In de milieu-effectrapportage, in de jaren tachtig voor de C2-deponie gemaakt, komt het woord zeespiegelstijging inderdaad niet voor. De levensduur van de betonnen bak, staat er, wordt door de aannemer gegarandeerd voor 'minimaal honderd jaar'. De kans dat het grondwater de onderkant van de deponie zou bereiken, noemt het rapport verwaarloosbaar klein.

Ondertussen is bij de beheerder van de deponie, het afvalverwerkingsbedrijf AVR, ook doorgedrongen dat die oude berekeningen niet meer kloppen. Drs Nienke Veenendaal van AVR kan de bergen grijs, groen en donkerbruin poeder op het oog determineren. 'Blauw is meestal koper, dat kan een lood-nikkelverbinding zijn. Daar ligt vermoedelijk pigmentslib.'

Wat het werkelijk is, wordt door de computer bijgehouden. In een kast bij de AVR staat een grote bak floppy's en cd-roms met de coördinaten van elke stort. Dat was een ideetje om de afvalhopen met relatief hoge gehalten waardevolle metalen te kunnen terugvinden, en dat was een voorwaarde van de Tweede Kamer om met de bouw van de deponie akkoord te gaan.

Maar in werkelijkheid ligt in dit 'hergebruikscompartiment' alles zo'n beetje door elkaar en AVR-expert Veenendaal ('maar dat is een persoonlijke inschatting') denkt niet dat de afvalhopen in de toekomst nog ooit worden aangeraakt. 'Dat was de filosofie van indertijd, maar we zien niet hoe dat technisch gerealiseerd zou moeten worden.'

Dan liever iets leuks. Ze wijst op het uitzicht richting Voornse duinen, waarachter ze zelf woont. En vertelt over de kiekendief die uitgerekend in de nok van de C2-deponie is gaan nestelen. Is dat bijzonder of niet?

De zeespiegelstijging is inderdaad opnieuw berekend. Bij nader inzien kan er bij 40 centimeter stijging per eeuw over 250 jaar toch een probleem ontstaan, zegt ze. Misschien duurt dat ook vijfhonderd jaar. 'Mocht het zover komen, dan weten we in elk geval precies waar het afval ligt.'

Hans Roest is er niet van overtuigd dat we volgende generaties met de opslag een dienst bewijzen. Waarom wordt er geen gasveld gewonnen als dat aantoonbaar geen kwaad kan, en wordt de opbrengst daarvan niet opzijgezet om die C2-bak en C3-duinen tijdig leeg te halen? Je kunt dat afval ook onder extreem hoge temperaturen bakken tot steenkorrels, en onder nog hogere temperatuur verglazen waardoor de vervuiling voor de echte eeuwigheid wordt geïsoleerd. Of het desnoods ondergronds opbergen in zoutmijnen. Alleen daar is de veiligheid gegarandeerd wanneer de mens er tweeduizend eeuwen lang niet naar omkijkt.

Zo gaan die dingen, voorspelt de geoloog. 'Wat je uit de biosfeer wilt halen, moet je niet neerleggen op het werkvlak van de natuur.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden