Gif uitstoten mag zolang het niet verboden is

Analyse Chemische gifstoffen

Het duurde vijftig jaar en vele rechtszaken eer Dupont, nu Chemours, PFOA, een ingrediënt voor teflon, in de ban deed. Die stof werd vervangen door GenX en dat is volgens deskundigen even erg. En weer zullen de slachtoffers dat moeten bewijzen.

De fabriek van Chemours, voorheen Dupont, in Dordrecht. Rechtsonder oude adverenties voor anti-aanbakpannen met teflon. Bij de productie daarvan komen stoffen vrij die gevaarlijk zijn voor de gezondheid. Beeld ANP

Een chemische stof is onschuldig tot het tegendeel bewezen is. De bewijslast ligt bij de slachtoffers, in de vorm van kanker, koeienkadavers met gifgroene ingewanden of kinderen met geboorteafwijkingen - misvormde ogen en maar één neusgat bijvoorbeeld. Uit de geschiedenis van teflon zou je kunnen afleiden dat we allemaal 'proefkonijnen zijn in een reusachtig chemisch experiment', zoals de Huffington Post het recent omschreef.

Op zijn minst sinds de jaren zestig wist het Amerikaanse chemiebedrijf DuPont, sinds 1962 actief in Dordrecht, dat het teflon-ingrediënt perfluoroctaanzuur (PFOA, ook wel C8) allerlei gezondheidsschade kon aanrichten. Toch duurde het tot 2012, vele rechtszaken later, voordat DuPont (sinds 2015 Chemours) de hulpstof in de ban deed. En de stof die als vervanger dient, de perfluorverbinding GenX, blijkt net zo erg te zijn, constateerden toxicologen woensdag in de Volkskrant.

Minder strenge regels

Waarom duurt het zo lang voor een stof verboden wordt? In de farmaceutische industrie is de bewijslast eerder omgedraaid. Affaires zoals in de jaren zestig met het slaapmiddel softenon, waarbij kinderen van gebruikers werden geboren met onvolgroeide of afwezige armen, hebben erin geresulteerd dat fabrikanten aan allerlei strenge eisen en procedures voldoen voor hun medicijnen de markt op mogen. Maar ondanks andere gezondheidsschandalen, zoals met asbest in de bouw of met chroom vervuild grondwater, lijken de regels voor chemische stoffen net iets minder streng.

Toxicoloog Martin van den Berg (Universiteit Utrecht) constateert een grote druk vanuit de chemische industrie om de instanties te beïnvloeden. 'Kijk naar al die lobbyisten in Brussel. Vorig najaar werd ik met een collega gevraagd om twee avondcolleges over toxicologie te geven in Brussel. Er kwamen ongeveer tachtig mensen op af, onder wie wie tien tot twintig europarlementariërs. De rest van het publiek bestond uit lobbyisten uit de chemische industrie, die al mijn woorden op een goudschaaltje wogen.'

PFOA staat pas sinds 2013 op de lijst van zeer zorgwekkende stoffen van het Europees Chemicaliënagentschap. En pas vorig jaar kwam het voorstel om PFOA toe te voegen aan het 'Verdrag van Stockholm inzake persistente organische verontreinigende stoffen', het internationale verdrag om milieuverontreiniging tegen te gaan, oftewel de Stockholm Convention.

Minder geïnvesteerd in toxicologisch onderzoek

Waarom het zo lang duurt? 'Omdat wetenschappers het niet alleen voor het zeggen hebben, maar ook politieke en economische belangen een rol spelen', zegt directeur Katerina Šebková van het Stockholm Convention Regional Centre in het Tsjechische Brno. 'Er moet consensus zijn, wat soms lang kan duren. Er hoeft maar één lidstaat tegen te zijn en het hele proces begint weer van voren af aan, wat weer enkele jaren kan duren. Daarom stemmen we meestal pas als we zeker weten dat iedereen voor is, maar ook dat is een proces dat tijd kost.'

Europa kachelt bovendien wat achter Amerika aan wat betreft onderzoek naar de schadelijke effecten van stoffen, zegt Van den Berg. 'Er wordt hier minder geld geïnvesteerd in toxicologisch onderzoek en dus liften we mee met de Amerikanen, alsof we voor een dubbeltje op de eerste rang willen zitten.'

Pim de Voogt was vorig jaar een van de ondertekenaars van het 'Madrid Statement', waarin wetenschappers pleiten voor de afschaffing van perfluorverbindingen als PFOA en GenX. De hoogleraar chemische-biologische interacties in aquatische ecosystemen (UvA) verwondert zich erover hoe de geschiedenis zich herhaalt. 'GenX is precies weer dezelfde probleemstof als PFOA, want het is een perfluorverbinding, dus ik verbaas me erover dat deze stof is toegelaten.'

'Vergelijk het met drugs. Xtc en amfetaminen zijn verboden. Maar zodra je een chemisch goedje aan een amfetaminemolecuul hangt, is het niet meer verboden en moet er eerst weer onderzoek worden gedaan voordat een verbod mogelijk is. Terwijl dit goedje dezelfde amfetamine-achtige werking heeft.'

Hetzelfde laken een pak met GenX, zegt De Voogt. 'Ga niet telkens voor elke fluorstof een evaluatie doen die jaren kost. Neem gewoon voor basiskennis aan dat we dit soort stoffen überhaupt niet meer moeten toelaten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.