Ghanese vrouwen moeten boeten voor andermans misdaden

Nu ze net twaalf is geworden begint voor Abla Kotor, een verlegen lachend meisje op blote voeten in een bedrukt katoentje, een leven van dienstbaarheid en boetedoening voor een misdrijf dat ze niet heeft begaan....

The New York Times

Howard W. French

TEFLE

Voorlopig bestaat haar taak hoofdzakelijk uit het aanvegen van het erf van de juju-priester, de geestelijke die bemiddelt tussen de gelovigen en de goden. Maar later zal ze ook seksuele diensten moeten bewijzen aan de priester, die haar meester is geworden.

Intussen moet ze leren koken en urenlang onkruid wieden op de velden met zoete aardappels, cassave en maïs. Maar ze zal zelf niet de vruchten plukken van al dat zware werk. Slavinnen als Abla moeten worden onderhouden door hun eigen familie, ook al is die nog zo arm.

Abla zelf heeft geen idee waarom ze vier maanden geleden door haar familie naar deze heilige plaats is gestuurd. Ze heeft trouwens ook geen idee van wat haar te wachten staat.

'Mijn vader heeft me hierheen gebracht, maar hij heeft nooit gezegd waarom', vertelt ze verlegen, in een moeizaam mengelmoes van Engels en haar eigen taal, het Ewe. 'Hij zei dat iemand in de familie lelijke dingen had gedaan, maar hij zei er niet bij wat het was.'

En zo is Abla, zonder het zelf te weten, een van die duizenden slavinnetjes geworden die in de zuidoosthoek van Ghana van oudsher op religieuze gronden worden gehouden. Ook in Sudan en Mauretanië komt nog altijd slavernij voor, veelal gebaseerd op religieuze gebruiken en etnische verschillen.

De vorm van lijfeigenschap die voortleeft in de dorpjes langs de oevers van de Volta is minder bekend. Tot op de dag van vandaag is het daar gebruik dat meisjes door hun familie worden afgestaan om als slavinnen te gaan werken op heilige plaatsen. Trocosi heten zulke meisjes in het Ewe. Met hun slavenwerk moeten ze de goden gunstig stemmen wanneer iemand uit de familie iets heeft misdaan.

Volgens de Ghanezen houdt dit gebruik verband met de opvatting dat schuld en boete geen zaak van het individu zijn, maar van de gemeenschap. Zo kan iemand die niets met het misdrijf te maken heeft toch worden gestraft, om anderen te ontzien. Want als de misdragingen van één lid van de gemeenschap onbestraft blijven, kan de wraak der goden de hele gemeenschap treffen. Deze al zeker vierhonderd jaar oude traditie komt ook voor in Togo, Benin en het zuidwesten van Nigeria.

De trocosi moeten hun slavenbestaan ingaan als maagd. Het meisje wordt voortaan beschouwd als eigendom van de priester en kan alleen door hem worden vrijgelaten - in welk geval de familie hem er een nieuw jong meisje voor in de plaats moet geven. Om de goden voortdurend gunstig gestemd te houden, moet deze procedure na een ernstige misdaad tot in het oneindige worden herhaald, zodat er families bestaan waar al generaties lang meisjes worden opgeofferd.

'Als de priester de vrouw niet langer aantrekkelijk vindt, omdat ze hem zo veel kinderen heeft geschonken en altijd zo hard heeft moeten werken, laat hij haar vallen, en dan moet er een ander meisje voor in de plaats komen', vertelt Mark Wisdom, een Baptistenpredikant die al zestien jaar actie voert tegen deze vorm van lijfeigenschap. 'En dat gaat altijd maar zo door.'

Ook in Ghana zelf rijst steeds meer kritiek op deze traditie. De grondwet verbiedt slavernij, maar bovendien is er nu ook een wetsontwerp ingediend om de lijfeigenschap van de trocosi af te schaffen.

Abla is al even onkundig van het bestaan van dit wetsontwerp als van de reden van haar lijfeigenschap. Maar in ruil voor een fles schnapps - het gangbare plengoffer - is de meester die zij samen met zes andere trocosi moet dienen wel bereid het verhaal te vertellen. In zijn imposante witte mantel en muts, met zijn staf in de hand en de lange halstooi van touw die het onderscheidingsteken van de Ewe-priester is om de nek, legt Kotinuor Akorli uit dat Abla hem is geschonken als boetedoening voor een verkrachting. En niet zo maar een verkrachting, gaat hij verder, terwijl Abla - die dit verhaal misschien wel voor het eerst hoort - luistert, maar de verkrachting van een jong nichtje door haar vader, jaren geleden. Die daad resulteerde in de geboorte van Abla, vertelt de priester.

'In uw ogen lijkt dit misschien een groot onrecht, maar het is dit meisje dat daarvoor moeten boeten', zegt Kotinuor, onder instemmend knikken van de gerimpelde dorpshoofden in het heiligdom. 'Het is de geest, onze fetisj, die het zo heeft gewild en hij is de enige die het zou kunnen verklaren.'

Gezien de religieuze achtergrond van de trocosi-lijfeigenschap zijn de tegenstanders er verre van zeker van dat de nieuwe wet er werkelijk een einde aan zal maken. 'Dit gebruik wortelt in een heel sterk bijgeloof', zegt Audry Gadzekpo, een voorvechtster van vrouwenrechten. 'De trocosi worden niet geronseld of gevangen genomen, ze worden naar de heiligdommen gestuurd door mensen die bang zijn dat er iets vreselijks gebeurt als ze niet op deze manier boeten voor hun zonden. Dat zal nog vele jaren zo doorgaan, of die wet wordt aangenomen of niet.'

De activisten hebben meer succes als ze proberen de priesters zelf te bewerken. Onder druk van de dorpshoofden en andere invloedrijke plaatsgenoten willen die nog wel eens een einde maken aan dit oude gebruik. De Ghanese organisatie International Needs wist in een aantal dorpen een eind te maken aan de lijfeigenschap door de priester een kraal met tien koeien en een stier te schenken, plus een geldbedrag voor het hele dorp. Deze organisatie vangt de vrijgelaten meisjes op en geeft ze onderwijs; oudere vrouwen krijgen les in naaien en breien. Maar ook dan nog durft de familie de vrouwen vaak niet meer op te nemen.

'De angst voor de wraak der goden is nog altijd levensgroot. De mensen zijn bang dat ze zwaar zullen worden gestraft als de trocosi naar huis terugkeren', zegt Wisdom Mensah van International Needs. 'Het zal nog lang duren eer daar verandering in komt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.