Gezwabber om greep overheid op NS

Minister Netelenbos wilde haar nieuwe spoorwet aanvankelijk snel door de Tweede Kamer jagen. Nu dit niet gelukt is, wil ze opeens ingrijpende wijzigingen aanbrengen....

Een van de opvallende voorstellen van minister Netelenbos om weer greep te krijgen op NS is - blijkens haar uitgelekte brief aan het kabinet - dat ze de spoorwegen niet langer het juridisch eigendom gunt over het vastgoed rond de spoorwegstations. Tot woensdag wist NS niet beter dan dat ze spoedig in bezit zou zijn van 4700 uiterst lucratieve hectaren grond in de centra van de Nederlandse steden.

Nu wil Netelenbos NS slechts het 'economisch eigendom' van de grond gunnen. NS heeft voortaan de lusten van het vastgoed zolang NS ook treinen rijdt. Zodra een toekomstige concurrent een lijn verovert, verliest NS het economisch eigendom van het vastgoed. Voor de grote winstmaker van de spoorwegen, NS Vastgoed, is het voorstel een mokerslag.

Volgens marktwerkings-expert M. Canoy van het Centraal Planbureau zijn bij de privatisering van een staatsbedrijf drie dingen belangrijk: 'De overheid moet eerst bepalen welke publieke belangen zij wil nastreven. Dan moeten deze doelen - zoals punctualiteit, service en veiligheid - meetbaar zijn voor de toezichthouder. Vervolgens moet de overheid een geloofwaardige sanctie hebben om het geprivatiseerde bedrijf de goede kant op te dwingen.'

Blijkens de brief van Netelenbos weet ze bijna zes jaar na de verzelfstandiging van NS nog steeds niet precies hoe ze NS wil straffen als het spoorbedrijf in gebreke zou blijven. Het belangrijkste aspect in de spoorwet is de loskoppeling van de onderdelen Railinfrabeheer, Railned en Railverkeersleiding van het moederbedrijf NS. De taakorganisaties zouden dit jaar losgemaakt worden. Dit was nodig om de concurrentie te bevorderen, zodat de vrije markt NS in het gareel zou kunnen houden.

Nu twijfelt Netelenbos. Ze wil de dagelijkse leiding over het verkeersmanagement weer teruggeven aan NS, omdat er voorlopig toch geen concurrentie komt op het spoor. Tegelijkertijd wil ze de club die verantwoordelijk is voor de rails en de bielzen, Railinfrabeheer, omvormen tot NV. Deze vorm gaat verder dan het huidige voorstel in de spoorwet.

Via een prestatiecontract wilde de minister zich ervan verzekeren dat NS zijn publieke taken naar behoren uitvoert. Het ministerie van Verkeer en Waterstaat weet ook precies wanneer het niet goed gaat met de spoorwegen. Het grote probleem, aldus Canoy, is dat de minister in zijn prestatiecontract geen geloofwaardige sanctie heeft ingebouwd om NS desgewenst tot beter gedrag aan te zetten. De boete die Netelenbos NS in geval van wanprestatie kan geven, snijdt vooral in de uitkering aan de enige aandeelhouder, de overheid. De NS-managers gaan daardoor niet beter hun best doen.

Nadenken over betere sancties noemt Canoy 'gezond'. 'Je kunt betere prikkels bedenken, zodat de markt zijn gang kan gaan. Of je kiest voor meer directe bemoeienis van de overheid. Aan de politiek nu de keuze of ze rechtsaf of linksaf wil slaan.'

De mogelijkheid het NS-management bij eventuele wanprestatie te ontslaan, biedt Netelenbos een extra instrument. En wellicht moet het onthouden aan NS van het juridische eigendom over het vastgoed ook als een strafsanctie worden uitgelegd. Immers, als de spoorwet vóór de recente escalatie van de problemen op het spoor door het parlement was geloodst, was NS nu eigenaar van 4700 zeer rendabele hectaren grond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden