NieuwsBestrijdingsmiddelen

Gezondheidsraad: beperk chemische bestrijding in landbouw uit voorzorg vanwege gezondheid

Dring chemische bestrijdingsmiddelen vanwege gezondheidsrisico’s uit voorzorg terug, adviseert de Gezondheidsraad. In internationaal onderzoek worden ze onder meer in verband gebracht met ontwikkelingsstoornissen bij kinderen en de ziekte van Parkinson.

Rob Crispijn, een bezorgde bewoner van Vledderveen, die dicht in de buurt van bespoten bloembollen woont.Beeld Harry Cock

Het Vervolgadvies gewasbescherming en omwonenden geeft richting  aan een discussie die al jaren voortsleept. Omwonenden van veelbespoten percelen − zoals lelievelden − maken zich zorgen over hun gezondheid, terwijl boerenbelangenorganisaties erop wijzen dat keihard bewijs voor de risico's in Nederland nooit is gevonden. 

De raad schept nu duidelijkheid in dit onbesliste debat: in afwachting van verder onderzoek moet ‘streven naar een zo laag mogelijke blootstelling aan chemische gewasbeschermingsmiddelen het uitgangspunt’ zijn. 

Ira Helsloot, hoogleraar besturen van veiligheid aan de Radboud Universiteit, is kritisch over het advies en noemt het gemak waarmee de Gezondheidsraad het voorzorgsbeginsel toepast een ‘zwaktebod’. ‘Dit deden ze ook, zonder dat een feitelijk risico was aangetoond bij roetuitstoot door diesels en elektromagnetische straling van zendmasten’, zegt hij. ‘Ze maken een bekende fout door het effect van hoge concentraties uit onderzoeken en labstudies lineair door te trekken naar de extreem lage concentraties in de praktijk. Wat mij betreft is dit geen wetenschap en een bestuurder kan er ook niets mee.’

De Gezondheidsraad is desondanks ondubbelzinnig in het advies: zie beter toe op een duurzame manier van telen op de Nederlandse akkers. ‘Een recente beleidsevaluatie heeft aangetoond dat dit streven naar meer duurzaamheid nog niet erg succesvol is’, schrijven de adviseurs. ‘Bovendien is gebleken dat telers te weinig prioriteit geven aan veilig werken. Dat heeft niet alleen consequenties voor de veiligheid van henzelf, hun werknemers en hun gezinsleden, maar verhoogt ook de risico’s voor omwonenden.’ 

Boerenorganisatie LTO Nederland zegt in een reactie hierop dat de inspanningen van veel boeren om veilig te werken door de Gezondheidsraad ‘onder het tapijt worden geveegd’. LTO staat wel achter het advies voor versnelde verduurzaming van gewasbescherming, maar wijst op het gebrek aan alternatieven en de trage toelating van laagrisicoproducten. Het kabinet kon maandag nog niet reageren. 

Voorzorg

Het probleem bij het bepalen van de risico's van chemische bestrijdingsmiddelen is dat gezondheidsonderzoek nu doorgaans erg algemeen is of gericht op grote groepen zoals insecticiden, herbiciden of fungiciden. Het precieze effect van specifieke typen landbouwgif is daardoor onduidelijk. Betere registratie van welke middelen waar worden gebruikt, kan hierin volgens de raad meer duidelijkheid verschaffen.

Om de risico's beter in kaart te brengen adviseert de commissie verder een studie op te zetten naar ontwikkelingseffecten bij kinderen, waarbij een groep kinderen langere tijd wordt gevolgd. Ook zou een zogenoemde biomonitoring opgezet moeten worden, ‘om zo de blootstelling van mensen periodiek te meten aan de hand van afbraakproducten in bijvoorbeeld urine’.

De grote vraag blijft wat een combinatie van meerdere middelen doet met de menselijke gezondheid. De commissie adviseert dat Nederland zich in Europees verband hardmaakt voor een verbeterde toelatingsprocedure voor middelen, waarbij ook gekeken zou moeten worden naar de cumulatieve effecten van blootstelling aan meerdere middelen. 

Hogere blootstelling

Dat middelen vanuit de landbouw in de leefomgeving terechtkomen, stond al vast. ‘Duidelijk is dat omwonenden en vooral telers en hun gezinnen gemiddeld hoger zijn blootgesteld dan mensen die niet in de landbouw werken en die verder weg wonen van landbouwpercelen’, schrijft de Gezondheidsraad. Volgens het RIVM woont in Nederland 30 procent van de bevolking binnen 250 meter van een landbouwperceel – 18 procent als graslanden niet worden meegeteld.

Vorig jaar werden pesticiden – in lage concentraties – tot in babyluiers van bewoners in de buurt van bollenvelden aangetroffen. Midden in Drentse natuurgebieden werden dit jaar bij metingen op meerdere plaatsen (verboden) bestrijdingsmiddelen gevonden, terwijl aanvankelijk werd gedacht dat pesticiden vooral dicht langs landbouwpercelen overwaaiden op de natuur.

Landbouwminister Carola Schouten presenteerde vorig jaar haar Toekomstvisie gewasbescherming 2030. Wat haar betreft moet in 2030 het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen tot een minimum zijn beperkt. Waar gewasbeschermingsmiddelen tegen die tijd nog wel worden gebruikt, moet dit ‘nagenoeg zonder emissies naar het milieu’ zijn en ‘nagenoeg zonder residuen’.

Glyfosaat en RoundUp

De grootste gezondheidsdiscussie rond bestrijdingsmiddelen draait om onkruidverdelger glyfosaat − het bekendst onder het merk RoundUp. Het Duitse Bayer kreeg dit merk in handen na de overname van het Amerikaanse Monsanto, met als bijvangst tienduizenden schadeclaims. Vorige week schikte het bedrijf voor 10 miljard euro met gebruikers die zeggen dat ze er (lymfeklier)kanker van hebben gekregen. 

Bayer wil van de discussie af zijn, hoewel het zegt dat het verband tussen kanker en het hoofdbestanddeel glyfosaat in RoundUp wetenschappelijk niet is aangetoond. De Gezondheidsraad wijst op een recente Amerikaanse studie die een verband laat zien tussen ‘het risico op vroegtijdige sterfte aan de ziekte van Parkinson en blootstelling aan het herbicide glyfosaat vanuit de omgeving’. Ook is in andere studies een verband gevonden met het risico op autismespectrumstoornis

RoundUp is in Nederland te verkrijgen bij tuincentra en bouwmarkten. Boeren gebruiken glyfosaat onder meer om hun weilanden een ‘reset’ te geven, waarna ze in het voorjaar oranje-geel kleuren.

LEES OOK:

Onderzoek: landbouwgif dringt door tot diep in natuurgebieden
Midden in Drentse natuurgebieden zijn bij metingen op meerdere plaatsen (verboden) bestrijdingsmiddelen gevonden. Aanvankelijk werd gedacht dat pesticiden vooral dicht langs landbouwpercelen overwaaiden op de natuur, maar ze blijken ook door te dringen tot de kern van de gebieden.

Boer en burger in gevecht over bestrijdingsmiddelen: in een groen maar giftig bollen-bollenland
Burgers verzetten zich op meerdere plekken in Nederland tegen het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Een clash tussen economische belangen en de volksgezondheid, die volgens omwonenden doorgaans in het voordeel uitvalt van boeren. Maar het RIVM wil nu meer onderzoek naar de risico’s.

Gifvrije landbouw is nog een verre droom, en gifvrije cognac helemaal
In Nederland wordt al jaren gepraat over het uitfaseren van chemische bestrijdingsmiddelen, met weinig resultaat. In Frankrijk gaat het nog veel langzamer. Voor de producent van alternatieve middelen was het al niet makkelijk zijn producten aan de man te brengen, door corona is dat alleen nog maar lastiger geworden.

Wederom kleuren Nederlandse akkers oranje-geel door gebruik van het omstreden middel glyfosaat
Opnieuw is er opwinding over de oranje-gele akkers en weilanden, bespoten met onkruidbestrijder glyfosaat. Helemaal nu er al bijna een jaar een Tweede Kamer-motie ligt om het goedje (deels) te verbieden en er in de VS miljoenenclaims worden toegekend omdat glyfosaat te boek staat als kankerverwekkend. Waarom mogen Nederlandse boeren het blijven spuiten? 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden