Gezegend land

Nergens werd Albert Cuyp zo fervent verzameld als in het achttiende eeuwse Engeland. Zijn landschappen werden er aanbeden. Hij schilderde een beeld van rijkdom en vrede, badend in een gouden licht....

'Het is verbluffend dat het werk van zo'n groot meester als Cuyp tot een jaar of twintig geleden bijna helemaal onbekend was, of niet op waarde werd geschat', schreef de Engelsman John Boydell in 1769. En hij had gelijk: de faam van Albert Cuyp (1620-1691) bleef lang beperkt tot Dordrecht, de stad waar hij geboren werd, waar hij werkte en zijn schilderijen verkocht, en waar hij stierf.

Al vanaf 1690 werd het werk van andere zeventiende-eeuwse Nederlandse schilders in Londen volop ingebracht op veilingen. Dat van Cuyp niet. Pas in 1741 wordt zijn naam in Londen voor het eerst vermeld, pas twintig jaar later verkoopt zijn werk goed - maar dan ook meteen zo goed dat er in 1800 nauwelijks een schilderij van belang in Nederland was achtergebleven. Het 'Rivierlandschap met twee ruiters' dat het Rijksmuseum in 1957 aankocht, is een van de weinige schilderijen van Cuyp die hun weg terug naar Nederland vonden.

'Het is uitsluitend te danken aan de smaak van de Britse natie dat zijn schilderijen aan de vergetelheid zijn ontrukt, dat hun waarde is gestegen en dat ze een plaats hebben gekregen in sommige van de mooiste verzamelingen in dit koninkrijk', weet Boydell.

Hij pochte, schrijft Alan Chong in de catalogus die een reizende overzichtstentoonstelling van Cuyps werk begeleidt. Maar het is waar dat Cuyp nergens zo fervent is verzameld als in Engeland. Hij is dé schilder van het country house: 'Zijn elegante landschappen waarin zo vaak aristocratische ruiters te zien zijn (van wie de status wordt verduidelijkt door personeel of boeren in de buurt) sloot naadloos aan bij het zelfbeeld van de negentiende-eeuwse Britse edelen, die titels verzamelden zoals ze land en rijkdom vergaarden', verklaart Chong.

Albert Cuyp komt - tijdelijk - terug naar Nederland. De grote overzichtstentoonstelling van zijn werk die momenteel in de National Gallery of Art in Washington gehouden wordt, reist via Londen (National Gallery) naar het Rijksmuseum in Amsterdam, waar komende zomer rond 45 schilderijen en ruim zestig tekeningen te zien zullen zijn.

Lieflijk is het land dat Albert Cuyp zag, dat valt, bladerend door de catalogus, onmiddellijk op. Voor de bouwvallige schuren, de kapotte hekken, de verwaarloosde akkers die tijdgenoten wel degelijk schilderden, had Cuyp geen oog. Zelfs als hij een stal schildert, oogt die stal welvarend: brandschoon, helder verlicht . En als hij, in een hoekje van een rivierlandschap, werklieden afbeeldt die turf vervoeren dan ligt die turf zorgvuldig opgetast in goed onderhouden roeiboten.

Cuyp schilderde het land zoals de burgers - en Cuyp was zelf een gegoede burger - het in die tijd ervoeren: een land van rijkdom en vrede. Dit was Nederland in de Gouden Eeuw, en dat die eeuw van goud was, is niet alleen een etiket van latere historici, het werd door de contemporaine inwoners zelf al zo gevoeld.

Het is een Hollands Arcadië dat Cuyp ons toont, het zijn droomlandschappen, des te dromerig wegens het licht dat hij op meesterlijke wijze wist te schilderen. Bij Cuyp, is over hem gezegd, kun je aan het licht op zijn schilderijen zien welk uur van de dag het is.

Dat licht maakt gouden randjes langs de wolken, het valt op bomen en gebouwen, beschijnt schepen en dieren, herders en reizigers - het speelt, schrijft Arthur Wheelock in de inleiding van de catalogus, 'een actieve rol, in de compositie, maar ook geestelijk: het verhoogt het gevoel dat het land gezegend is, en beschermd wordt door de goddelijke voorzienigheid.'

Hoewel hij zelf nooit verder reisde dan naar Kleef in Duitsland, werd Cuyp sterk beïnvloed door de italianisanten, schilders die in Italië inspiratie hadden opgedaan. Hij gebruikte het gouden licht dat hij op hun schilderijen zag om een nieuwe visie te ontwikkelen op het Nederlandse landschap. Een van de fraaiste voorbeelden daarvan is een heuvellandschap met (alweer smetteloos geklede) reizigers. Hier doen, zelfs in reproductie, atmosfeer en licht zo 'Italiaans' aan, dat het moeilijk voorstelbaar is dat Cuyp zelf nooit Italië bezocht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden