Gezag is vooral nodig voor anderen

Het onderwerp leent zich uitstekend voor alarmerende berichten: 'steeds meer' hulpverleners worden het slachtoffer van geweld. Toch is het niet waar. Het aantal slachtoffers is de afgelopen jaren juist enigszins gedaald, blijkt uit het onderzoek van het bureau DSP in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken.


Het geweld tegen hulpverleners raakt echter een gevoelige snaar. De incidenten zijn schokkend: een ambulanceverpleegkundige die een gewonde probeert te helpen en als dank wordt uitgescholden, met de dood bedreigd of geslagen. Dat het aantal incidenten iets is afgenomen, doet daar weinig aan af.


Maar het geweld tegen hulpverleners appelleert ook aan een diepere angst voor een maatschappelijke chaos. Het laat de keerzijde zien van een gedemocratiseerde samenleving waarin burgers steeds mondiger zijn geworden. Die mondigheid heeft grote voordelen, maar gezagsdragers zijn steeds meer onder druk komen te staan.


Onder de noemer 'geweld tegen hulpverleners' gaat een grote variëteit aan daders schuil, van dronken uitgaansjeugd tot criminele randgroepen. Maar veel zaken hebben een gemene deler: de erosie van gezag. We leven in een nieuwe fase van de democratie, stelt de Amsterdamse hoogleraar burgerschapskunde Evelien Tonkens. Tot de jaren zestig hadden sommige mensen gezag op basis van opleiding en klasse. Daar ontstond terecht protest tegen, aldus Tonkens. Het gezag moest oprotten. Maar in sommige situaties is gezag nu eenmaal noodzakelijk. In de hedendaagse democratie spelen we een rollenspel, waarin sommige burgers tijdelijk de rol van leider spelen, bijvoorbeeld als politieman of ambulancebroeder die een incident op straat moet oplossen. Burgers moeten deze 'kleine leiders' gehoorzamen, aldus Tonkens. Dat is echter niet zo eenvoudig, omdat hun gezag niet vanzelfsprekend is.


Vroeger durfden mensen de kennis van de ambulancebemanning niet eens in twijfel te trekken, zegt een chauffeur in een veldonderzoek van de socioloog Marieke Boele van Hensbroek bij de ambulancedienst in Utrecht. 'Tegenwoordig staan ze allemaal commentaar te leveren en weten ze het beter', aldus de chauffeur. Patiënten eisen dat de ambulance snel komt en dat de bemanning de zorg biedt die in hun ogen adequaat is. Boele van Hensbroek geeft het voorbeeld van een vrouw die hartproblemen zou hebben. De ambulancebemanning oordeelt echter dat zij dronken is en hyperventileert. Opname in het ziekenhuis is niet nodig. De familie denkt daar anders over en begint te schelden, te dreigen en met huisraad te gooien.


Veel wordt verklaard door alcohol en drugs en de stress die ontstaat als een dierbare ziek of gewond is. 'Als hij doodgaat, maak ik jullie ook dood', zei de broer van een neergestoken jongen in Amsterdam-West tegen de bemanning van een ambulance. Het incident leidde in 2009 tot een staking bij de ambulancedienst.


Het is merkwaardig dat er zo veel incidenten gebeuren in een land dat zich zo druk maakt over normen en waarden. Natuurlijk is er een kleine groep asocialen die veel overlast veroorzaakt. Maar er kleeft ook iets dubbelzinnigs aan het gedrag van menige burger. Hij zal de noodzaak van gezag onderschrijven, maar vooral voor andere mensen. Als hij zelf met gezag wordt geconfronteerd, begint hij te onderhandelen en zich te beroepen op bijzondere omstandigheden.


Curieus is bijvoorbeeld het gedrag van omstanders, observeerde Boele van Hensbroek. Een ambulanceverpleegkundige zette een patiënt op een bankje om hem beter te kunnen onderzoeken. Een nieuwsgierige omstander ging naast de patiënt zitten, om het beter te kunnen zien. Toen de ambulancebroeder hem wegstuurde, diende hij een klacht in wegens onbeschofte bejegening.


Het is niet zo heel eenvoudig om het geweld tegen hulpverleners terug te dringen. Jaren van maatregelen hebben slechts bescheiden resultaten gebracht, blijkt uit het onderzoek van DSP, die ver achterbleven bij de streefcijfers. Soms werkt een slimme aanpak: bij het Medisch Centrum Haaglanden daalde de agressie toen patiënten beter werden voorgelicht over de wachttijden. Soms werkt een strengere aanpak: tijdens de jaarwisseling van 2010 naar 2011 bleef het rustiger dan in de jaren daarvoor. Het kabinet zet in op harde maatregelen. Agressie tegen politiemensen, brandweerlieden en andere publiek hulpverleners wordt nu drie keer zo zwaar bestraft als agressie tegen een gewone burger.


Die 'keiharde aanpak' geniet grote maatschappelijke steun, maar het is maar de vraag of zij ook effectief is. Veel daders zijn zo dronken, stoned of opgefokt dat zij geen rationele afweging maken. Bovendien zullen schokkende incidenten breed worden uitgemeten in de media, waardoor de angst voor een onbeheersbare samenleving zal blijven bestaan.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden