Geworstel met de schaduw van 1989

LECH Walesa hoeft geen premier te worden, zegt hij zelf. Maar, indien nodig zou hij die baan wel aannemen. In het belang van Polen....

Maar sinds enkele weken lijkt Walesa weer terug, in het kielzog van de AWS, de Solidariteits Verkiezings Actie. Niet als kandidaat, maar als peetvader van de nieuwe oppositiebeweging rond 'zijn' Solidariteit maakte hij een verkie zingstoernee. Hij wierf stemmen voor het rechtse AWS. En toen zondag duidelijk werd dat de AWS een onverwacht succes had geboekt, was hij de eerste om zich door AWS-leider Marian Krzaklewski te laten bedanken.

De bewondering voor Walesa is groot. De stakingsleider van weleer wordt overal met respect ontvangen. Maar de belangrijkste man op het podium was zondag toch Krzaklewski. Zíjn tijd is nu gekomen.

Over wat dat betekent breken de Polen zich nu al weken het hoofd. Wat Krzaklewski wil weet iedereen: hij is de spreekbuis van conservatief katholiek Polen, tegen abortus en voor een katholieke grondwet, en hij is een communistenhater. Maar wat er, nu de AWS gewonnen heeft, gaat gebeuren is duister.

De verkiezingsuitslag maakt duidelijk dat Polen nog steeds diep verdeeld is in links en rechts, in pro-solidariteit (en dus anti-communist) en pro-socialist (en dus anti-solidariteit, anti-conservatief en anti-katholiek). Maar tegelijk blijkt vooral de jeugd anders te stemmen: de kiezers tussen 18 en 29 jaar hebben genoeg van de ideologische zwartwit- oorlog en stemmen het liberale centrum: de Vrijheids Unie, die weliswaar ook uit Solidariteit voortkomt, maar die in tegenstelling tot Krzaklewski's AWS in alles gematigd is. Ook zij is vóór katholieke waarden maar zij is tegen invloed van de kerk in de staat, voor afrekening met het communistisch verleden en teruggave van onteigende eigendommen, maar alleen al dat op een redelijke manier kan.

Onder de jeugd is de Vrijheids Unie het populairst. Dus misschien heeft die de toekomst? 'Misschien betekent deze uitslag wel het einde van de twee Polens', zegt Edward Krzimien, commentator van de (niet rechtse) Gazeta Wyborcza. 'Misschien komt nu de tijd waarin de Poolse politiek normaal wordt, en is dit de laatste echo van 1989?' Om er meteen aan toe te voegen: 'Maar misschien is deze uitslag ook de definitieve bevestiging van ons land als een natie van twee naties, en zal Polen gedeeld blijven in links en in rechts.'

Duidelijk is ook dat de kiezers genoeg hadden van de coalitie van socialisten en Boeren Partij. Een coalitie die zich te centralistisch opstelde, die te opzichtig functies onder vrienden verdeelde, en die deze zomer verzuimde een menselijk gezicht te tonen toen het erop aankwam: toen overstromingen het zuiden troffen. Dus stemden de mensen op iets anders: de AWS.

'Dit is wat de mensen nodig hadden: een gezonde verandering. Vier jaar geleden kozen ze de socialisten, nu kiezen ze de AWS. Elke vier jaar hebben de mensen in Polen zo'n verandering nodig.' Commentator Gottesmann van de (centrum-rechtse) krant Rzeczpospolita kan een zweem van cynisme niet onderdrukken.

Wat er gezond is aan de verandering kan ook hij niet zo gauw onder woorden brengen. 'Je kunt geen grote veranderingen doorvoeren. De economische politiek ligt nagenoeg vast. Maar een regering van AWS zal de macht decentraliseren. Dat zal verschil maken.'

Krzaklewski heeft beloofd dat hij alle leden van de communistische nomenklatoera uit de politiek en hoge functies zal verdrijven. Hij heeft beloofd schuldigen van voor 1989 te berechten. Hij wil het oordeel van de kerk zwaar laten wegen in de politiek. En nu zijn tijd gekomen is...

'We zullen zien wat er zal gebeuren', zegt Krzimien kalm. 'De verkiezingscampagne was opvallend kalm en mild. Ook de kerk heeft veel geleerd, en zich keurig afzijdig gehouden. Ik sluit niet uit dat in het begin een paar pogingen zullen worden gedaan tot radikale maatregelen. Maar daar hoeven we niet bang voor te zijn.

'De oppositie in het parlement is sterk, en ook de gematigde krachten in de rechtse beweging zijn sterk. Niet alleen de Vrijheids Unie zal excessen tegenhouden, ook in de AWS zelf is er oppositie. Het is waar: Krzaklewski is de spreekbuis van de stroming die pro-kerk is en zwaar pro-katholiek. Zijn positie was tot de dag van de verkiezingen onbetwist. Maar nu hoor je in AWS al de eerste oppositie tegen zijn ideologisch gedrag. Je moet niet vergeten dat AWS een samenraapsel is van dertig kleine partijtjes. Het is niet één heldere partij met één heldere politiek.'

Kortom, de Polen verwachten niet dat Krzaklewski na de verkiezingen de AWS bij elkaar zal kunnen houden. Volgens Rzeczpospolita heeft Walesa voor dat geval al plannen klaar om na de klap een eigen, nieuwe rechtse eenheidspartij op te richten (wat Walesa zelf ontkent). Krzaklewski zelf is tegen die tijd de AWS misschien al ontstegen. Zijn ambities gaan verder dan deze regering. Hij wil geen premier worden. Hij wil de fractie van AWS in het parlement leiden, en volgens sommigen ambieert hij het voorzitterschap van het parlement. Die functie biedt alle kansen om zich te profileren en dat dient zijn doel: het presidentschap. Maar dan moet hij eerst afrekenen met zijn hinderlijke schaduw: Lech Walesa.

Michel Maas

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden