Gewoon onderbroekenlol

Het kabinet was nog niet gevallen of de eerste grappen over Balkenende circuleerden al op internet. Parodiërende filmpjes en gemanipuleerde foto's worden lustig rondgestuurd onder webgebruikers....

Weinigen zal deze dagen de onorthodoxe SIRE-campagne ontgaan die wil wijzen op de hedendaagse omgangsvormen.

'Wil je neuken?', vraagt Wim.

Els loopt door.

'Kapsonestrut!', roept Wim.

Els is stom.

Wim is stoer.

Het lijkt een persiflage op kinderboeken als Nijntje, al komt er geen konijn in voor. De campagne circuleerde al enige tijd op internet, zonder vermelding van SIRE, en leek daarmee vooral ook geen echte campagne. De plaatjes hadden immers alle trekken van de internethumor zoals die welig tiert. Parodiërend, in het beste geval echt geestig, maar meestal alleen maar grof.

Volgens SIRE zijn de eerdere versies per ongeluk via de verantwoordelijke reclamebureaus op internet beland. De vraag is of het wel zo per ongeluk gebeurde, want rumoer op internet kan zeer welkom zijn bij het creëren van een hype. Spijkerbroekenfabrikant Lee weet er alles van. Bekend onder fanatieke internetters is het voorbeeld van Supergreg. De 'deejay' is de hoofdpersoon in een internetfilmpje dat zo lelijk en sullig van opzet was, dat het zich onder hardcore internetters een cultstatus verwierf. Later kwam uit dat het een internetcommercial was van de spijkerbroekenfabrikant, wat voor de harde kern van de internetters overigens meteen het einde van de populariteit van Supergreg was. Maar toen had het filmpje zijn pr-effect al bereikt.

Nederlandse voorbeelden ontbreken nog. Althans: bedrijven ontkennen een hype te creëren met onofficiële campagnes. Maar toegeven zou ook direct het einde van de cultstatus betekenen. Neem bijvoorbeeld het circulerende programmaatje dat bij openen het beeld vierendeelt, omkeert en vervolgens bedrieglijk echt meedeelt dat de harde schijf wordt geformatteerd. De grap eindigt met de mededeling 'Even Apeldoorn bellen', maar is volgens een woordvoerder niet afkomstig van Centraal Beheer.

Wie krijgt nooit via de computer een geestig bedoeld plaatje, filmpje of programmaatje toegestuurd van een bekende? Veel van die grappen en grollen verschillen weinig van de doorsnee kantoorhumor (plaatje van een geel potlood met het gouden opschrift 'Microsoft Word 1.0 for blondes'). In de tijd en op kosten van de baas is het dankbaar downloaden van loodzware bestanden (zie kader), vandaar wellicht dat veel internethumor zo nauw is verweven met de kantoorcultuur. Soms speelt de humor er direct op in. Zo is op de site van 'Joe Cartoon' een interactief spelletje te zien waarmee men passers, messen en andere voorwerpen kan afvuren op een baas.

Maar daarnaast bestaat een cultuur van meer en minder geslaagde geestigheden die zonder internet nooit zou bestaan. We hebben het over de zogeheten nerd-cult. Publicist Erwin van der Zande bedacht zelf de term bij een fenomeen dat hij al jaren volgt en in kaart tracht te brengen. De populaire cultuur werd volgens hem ontwikkeld door computernerds, gamers en webloggers, ofwel de harde kern van de internetbevolking.

'Een nerd heeft', zo schrijft hij op zijn eigen internetsite, 'geen smaak, is meer geïnteresseerd in functionaliteit dan in stijl, en communiceert beter met computers dan met mensen'. De internethumor vertoont daar alle sporen van, waarbij esthetiek het vaak moet afleggen tegen functionaliteit of effect.

Een van de allereerste uitingen van nerd-cult, halverwege de jaren negentig, is het filmpje dat op het web bestaat onder de titel Bad day at the office. Het toont verrassend echt hoe een kantoorbediende zo radeloos wordt van zijn computer, dat hij het apparaat volledig aan gruzelementen slaat. Het filmpje bleek overigens niet zo echt als het leek, maar het is nog steeds populair.

Zo bestaan er veel filmpjes. Soms zijn het (delen uit) reclamespotjes, soms zijn het grovere versies van spots die het op tv niet haalden en soms zijn het gemanipuleerde beelden, ontwikkeld door makers die zelden uit zijn op roem of erkenning, maar slechts hun homepage als speeltuin beschouwen, waarvandaan naar hartelust geplukt kan worden.

De jongste trend op het net is die van het 'funshoppen'. Het is een verwijzing naar het populaire programma Photoshop, waarmee foto's eenvoudig gemanipuleerd kunnen worden. Een ware rage, aldus Van der Zande, en hij weet ook waarom: 'Mensen worden omringd door media, en het kan frustrerend zijn daar niet bij te horen, er geen deel van uit te maken. Tegelijk zien sommigen dat het lulligste plaatje of filmpje het grootste bereik kan halen. Dat wil de amateur ook, en dus gaat hij knippen en plakken.'

Een van de eerste 'funshops' was de serie Priceless, een parodie op de Amerikaanse reclamecampagne voor Mastercard, maar nu vol onbeschaamde foto's. Een ander bekend voorbeeld is dat van de Bonsai Kitten: een internetsite toont levensecht hoe een poes bij wijze van 'kunst' in jampotjes en weckflessen wordt geperst. Het is nep, en de site bestaat al zo'n vijf, zes jaar, maar Van der Zande wordt nog regelmatig getipt door internetters die hem geschokt wijzen op deze dierenmishandeling.

Het toont de kracht en de potentie van internethumor, die mede schuilt in de lange houdbaarheid van de grappen. Het net is immers zo groot dat dagelijks mensen denken iets nieuws te ontdekken. Die gaan de plaatjes doorsturen, en zo blijft een grap levend. Van der Zande: 'Kennelijk hebben velen een soort hang naar een gedeelde ervaring. Dat is de motor achter het rondpompen van dit soort plaatjes.'

Hoewel er beslist professioneel gemaakte uitingen bestaan, is het vooral de amateur die zich uitleeft in dit genre. Van der Zande: 'Je ziet het aan het feit dat de meeste creaties slechts compilaties zijn van bestaande beelden. Men brengt zelf amper iets nieuws voort.'

'11 september' ontketende een hausse. Kort na de Golfoorlog in 1991 circuleerden in kantoorkringen papieren plaatjes van vier varkens waaruit met enig vouwwerk het gezicht van Saddam Hoessein als 'vijfde varken' ontstond. Na 11 september verschenen al snel hele reeksen in elkaar geknutselde foto's en illustraties van Bin Laden, George Bush of hun achterban. 'Funshoppen' of 'Photoshoppen' bleek de snelle uitlaatklep van de getroffen Amerikaanse bevolking voor parodie met een patriottistische inslag. Natuurlijk ook nu weer met de gebruikelijke platheden, met de beide leiders in alle denkbare seksuele variaties, maar ook geestiger voorbeelden, zoals de winnaars van de zandkastelenwedstrijd in Afghanistan. Een echte hit (en ook veel satirischer dan de rest) werd de afbeelding van de figuur Tourist Guy, de man die nietsvermoedend en breed lachend boven op de Twin Towers staat, met op de achtergrond een naderend vliegtuig.

Nederlandse voorbeelden zijn er ook. Direct na de val van het kabinet-Balkenende verschenen de grappen al. En zangeres Anneke Grönloh mag zich dan verweren tegen de tv-persiflages van Paul de Leeuw, maar hoezeer zou ze lijden onder haar beeltenis op de internet-site Retecool.com? In de rubriek Fotofuck, waarin wekelijks een actuele Photoshop-manipulatie wordt getoond, staat de zangeres sinds een week afgebeeld als 'Anneke Kreuntzo', een naam die niets te raden laat omtrent de bijbehorende 'foto'. Met uitingen als deze heeft internet opnieuw de grenzen van het betamelijke en het openbare opgerekt: geen gedrukt medium, zelfs Panorama niet, zou het aandurven een dergelijke satire te bedrijven, maar op internet kan het, en gebeurt het dus.

Een hit vooraf bedenken, is vrijwel onmogelijk. De meeste internethumor is onbedoeld leuk, zegt Van der Zande, zelf liefhebber van het genre. Het zijn vaker bloopers, ongelukjes of een superlelijke homepage die in het autonome circuit van nerds beginnen rond te zingen.

Eenmaal bedacht Van der Zande overigens een grap die via het online-bedrijf Grapes binnen een maand een miljoen hits opleverde - toch een hit. Het is een filmpje waarop, onder het geluid van een ratelende typemachine, het briefpapier te zien is waarop Pim Fortuyn een contactadvertentie typt. De schrijffouten, onthullende verschrijvingen en de correcties daarop vormen een hilarisch geheel, nu nog te zien op de site van de maker. Een echte rage ontstaat normaliter op bescheiden schaal. Daarna begint altijd wel iemand een site waarop alles omtrent het filmpje wordt verzameld. Vooral webloggers, de dagboekaniers van het net, fungeren daarbij vaak als aanzwengelaar. 'Zij zijn de poortwachters van internet', zegt Van der Zande.

Humor op internet laat zich niet sturen, daar is het medium te anarchistisch voor. Alles, hoe banaal ook, bestaat op het net. Vandaar dat de meeste 'humor' die op internet wordt geplaatst zo plat en grof is, vol seks of hyper-incorrecte denkbeelden.

Hoe moeilijk het verschijnsel te hanteren is, ontdekte ook Van der Zande toen hij betrokken raakte bij het inmiddels failliete bedrijf Bitmagic. Abonnees zouden per mail dagelijks entertainment ontvangen, maar een van de (vele) problemen bleek, hoe te ontkomen aan de platvloersheid van veel makers. Van der Zande: 'Veel internethumor blijkt gewoon onderbroekenlol, en daarmee red je het niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden