Gewoon een paar jaar in therapie

Op de as van het oude CDA, altijd verkrampt op zoek naar de macht, bouwt Sybrand Buma aan een partij die eindelijk echt oppositie durft te voeren. Het CDA, vandaag in congres bijeen in Alkmaar, beseft dat het z'n plek moet verdienen. 'We moeten vooral niet doen alsof het CDA alleen tot regeren in staat is'.

Beeld Raymond Rutting

De CDA-fractie in de Tweede Kamer laat zich op allerlei manieren bekijken. Leg je de nadruk op presentatie, dan zie je een dame uit Beau Monde en de knapste man van de Kamer. Discipline is een andere invalshoek: judoka, hockeyster, twee beroepsmilitairen, scheidsrechter, staflid vrouwengevangenissen. Maatschappelijke diversiteit dan: varkenshouder, vakbondsman, accountmanager, econometrist, een ex-D66'er, iemand van de Gereformeerde Bond en een one man army uit Overijssel.

Dertien mannen en vrouwen die het CDA-geluid moeten uitdragen. Veruit de kleinste fractie aller tijden; de voorgaande editie telde 21 leden, ook dat was een historisch dieptepunt. Van die dertien leden is de helft debutant. Krimp en vernieuwing tegelijk, een spannende combinatie.

Toen op 12 september 2012 de kiezer het CDA strafte voor regeren met gedoogsteun van de PVV, kwam dat niet als een verrassing. Dat het oppositie zou worden, stond vast. Maar hoe? De bestuurderspartij zou zichzelf opnieuw moeten uitvinden om te strijden tegen een regering van VVD en PvdA, partijen die het CDA aan weerszijden flankeren.

De zeven principes

Wie weet zal dat dertiental later kunnen zeggen: wij hebben het CDA door een smalle trechter geholpen richting nieuw elan. Dan moet er nog wel het nodige gebeuren. De uitslagen bij de gemeentelijke en Europese verkiezingen waren bemoedigend. Maar in landelijke peilingen zit er weinig schot in. Partijleider Sybrand Buma lijkt intern de boel op orde te hebben; zijn fractiegenoten noemen hem 'bottom-up', 'gedegen', procesgericht', 'relativerend'. Maar in de buitenwereld moet hij zijn reputatie nog vestigen. Geen uitglijders van betekenis gehad, nog niet de leider die de partij bij de hand kan nemen.

Wel weet zijn CDA het debat vaak naar zich toe te trekken. Gekozen burgemeester en wijziging kiesstelsel; verbod op geweldsverheerlijking; mandaat om ook in Syrië IS aan te vallen; onafhankelijke voedselvoorziening; sociale vlaktaks; behoud maatschappelijke stage; meer kernenergie - allemaal door het CDA op de agenda gezet. Vraag een CDA-Kamerlid hoe dat komt, en hij verwijst naar de zeven principes, op aandrang van Buma geformuleerd in het eerste halve jaar in de oppositie. Zo is kernenergie terug te voeren op het principe 'toekomst van onze kinderen', voedselautarkie komt voort uit 'een zelfbewust Nederland, verbonden aan Europa', de gekozen burgemeester verwijst naar 'de samenleving, niet de overheid'.

Buma (49) noemt de avond van de verkiezingsnederlaag cruciaal in het vernieuwingsproces. 'We wisten dat we een klap zouden krijgen. Die verkiezingen die niet te winnen waren, maakten mij als politiek leider kwetsbaar. Wat we wilden uitdragen was: dit is gebeurd, nu gaan we verder. We moeten onze plek verdienen en vooral niet doen alsof het CDA alleen tot regeren in staat is.'

Buma stond daar als de eerste door de leden gekozen partijleider. Dat mandaat gaf hem ruimte. Wat ook scheelde: hij kent het Binnenhof én het CDA door en door. De periode 1994 - 2002 maakte hij mee als fractiemedewerker. 'Tijdens Paars I waren we als oppositiepartij steeds aan het onderhandelen met een kabinet dat ons niet nodig had. Met de kleinste resultaten waren we blij. Nu zeggen we: dit is onze lijn, vandaaruit gaan we het gesprek aan.'

In 1994 kreeg het CDA twee nieuwe fractieleden op een totaal van 34 zetels. Buma: 'Nieuwe kandidaten stonden boven plek veertig, we waren gewend dat die toch wel gekozen werden. Niet dus. Die fout wilden we niet herhalen'. Hij vertelt het op de kenmerkende Buma-manier, ogenschijnlijk laconiek, onthecht bijna. Moest er al een vergelijking met een voorganger worden gemaakt, dan noemen zijn fractiegenoten Dries van Agt. 'Ze hebben dezelfde relativerende houding', vindt Kamerlid Pieter Heerma (37). 'Tegelijk is Buma een echte dossiervreter, zoals Maxime Verhagen.'

Actief het land in

We begonnen als nieuwe fractie met twee afspraken', vertelt Heerma (zoon van voormalig fractievoorzitter Enneüs Heerma): 'Ten eerste: iedereen gaat actief het land in. Ten tweede: liever dat ze zeggen dat we er te scherp in gaan, dan dat we onzichtbaar zijn.' Dat was wennen, scherpte in het debat behoorde niet tot de huisstijl. 'De eerste maanden stonden in het teken van je weg vinden, ook binnen de partij. Er was collectieve rouwverwerking nodig. Nu heeft de partij weer wat om voor te knokken.'

Een nieuw fundament leggen, maar ook het contact met de achterban uitdiepen - dat was de opdracht: netwerken uitboren, middenveld spreken, werkbezoeken afleggen. De contacten met vierhonderd afdelingen moeten nu door dertien Kamerleden warm worden gehouden.

Zes debuterende Kamerleden kent de fractie. Naast Heerma zijn dat Jaco Geurts, Michel Rog, Mona Keijzer, Peter Oskam en Agnes Mulder. Namen die het grote publiek nog weinig zullen zeggen. Met als uitzondering Mona Keijzer (46), bekend om Volendam, om haar vijf zonen en omdat het er in 2012 even naar uitzag dat zij de nieuwe leider van het CDA kon worden. Het was een verrassing dat ze bij de interne verkiezingen de tweede ronde niet haalde. 'In de begintijd heb ik weleens gedacht: als het anders was gelopen, had ík daar nu gestaan', vertelt ze in de studio van Love, de lokale omroep van Volendam-Edam, waar ze twee uur over de veranderingen in de zorg heeft gepraat.

'Tussen 2010 en 2012 zijn er met de partij dingen gebeurd waarvan je zegt: wauw, dat was niet goed. We moeten weer een partij worden waar mensen naar kijken als ze een oplossing zoeken', zegt ze. 'Zoiets kost tijd, we zijn er nog lang niet. Maar er is elan en een gedeelde missie. Ik hoor weleens verhalen over de vorige periode en dan denk ik: nu is het echt geweldig. We hebben het eigenlijk altijd gezellig met elkaar.'

Onderwijsman Michel Rog (41) was ooit politiek actief voor D66, maar voelde zich aangetrokken door de brede volkspartij die het CDA wil zijn. Via CNV Onderwijs kwam hij in de Kamer. 'We zijn naar onszelf gaan kijken', vindt hij. 'Waar staan we ten diepste voor? Moeten we niet meer naar de samenleving kijken? Om het op het onderwijs te betrekken: gaat het om de schoolbesturen, of juist om de ouders?

Bouwstenen

Hanke Bruins Slot (37) - als officier verantwoordelijk voor een peloton Pantserhouwitsers in Uruzgan - is dat ene Kamerlid dat in 2010 als nieuweling binnenkwam. 'Nu hebben we de ruimte om aan een eigen profiel te werken. Dat doen we door tijd te maken dieper te praten.' Bruins Slot raakte door wat ze in Afghanistan zag politiek gemotiveerd: 'We moeten zuinig zijn op wat we in Nederland hebben opgebouwd.' Ook Jaco Geurts (44) kan het moment noemen waarop hij dacht: misschien moet ik de politiek in. In 2001 werd zijn varkensbedrijf in Kootwijkerbroek geruimd. Het maakte hem woedend. 'Ik had een ander idee over de omgang met dieren: het zijn schepselen Gods.'

Geurts is wat je je voorstelt bij een klassieke CDA'er: behartiger van de belangen van de agrarische populatie, behorend tot de Gereformeerde Bond, bij het CDA omdat de CU hem te links is. 'Waartoe zijn we hier op aarde, dat moet je je als CDA'er afvragen', vindt hij. De zeven principes ziet hij als bouwstenen: 'Het zijn stappen naar een nieuwe verantwoordelijkheid.'

Lang niet voor iedereen speelt het geloof een doorslaggevende rol. Buma, zelf geen fanatiek kerkganger, spreekt liever van 'waardengedreven politiek'. Hij beroept zich op de joods-christelijk-humanistische traditie. Voor Geurts weegt dat humanistische minder zwaar: 'Ik werk zes dagen hard; de zondag is de rustdag, dan probeer ik geen stukken te lezen. Maar bij de volle breedte van het CDA voel ik me prettig. We delen de kernwaarden.'

Hoe het CDA vervolgens in het politieke krachtenveld geplaatst moet worden, wordt uitgelegd door Heerma: 'Je hebt flankpartijen en gedoogoppositie. Wij vormen, samen met GroenLinks, de echte oppositie. De ruimte is groot en we zetten er zelf de kaders neer'. Die positie - constructief maar niet gedogend - kan tot verwarring leiden. Simon Otjes van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen onderzocht het stemgedrag over de periode 2012 - 2014. Wat blijkt: het CDA steunde in 78 procent van de gevallen de regering, vrijwel even vaak als D66 en SGP, en meer dan gedoogpartij ChristenUnie. We steunen waar het kan en komen anders met betere alternatieven, zo luidt de partijlijn. Dat het CDA bij de herziening van het belastingstelsel nu gewoon meepraat, geeft aan hoe groot de flexibiliteit is.

Het CDA is gewoon een paar jaar collectief in therapie, onder omstandigheden die niet ongunstig zijn. Een kleine fractie geeft minder gedoe: de fractievergaderingen verlopen sneller, zodat er tijd is voor verdieping. Dankzij de oppositierol kan het juk van compromissen te moeten verdedigen worden afgelegd; alles draait om het eigen verhaal. Louterend, verrijkend - met die woorden omschrijven Kamerleden dat proces. De overtreffende trap komt voor rekening van Michel Rog: 'Zoiets gun je iedere partij'.

Buma is nog lang geen premier

Buma is nog lang geen premier Sybrand Buma floreert als oppositievoerder. Maar zelfs volgens zijn partijgenoten is de kans dat hij mee gaat dingen om het Torentje, zoals het CDA van oudsher ambieert, vooralsnog niet groot. Zij achten hem kansloos zolang Mark Rutte leider is van een eensgezinde VVD. CDA en VVD zijn communicerende vaten in de kiezersgunst. Ipsos-onderzoek van deze week naar de geschiktheid van fractieleiders als minister-president bevestigt dat beeld. Op een schaal van 10 scoort Buma dan 4.1. Iets hoger dan Roemer (SP) en Samsom (PvdA), maar beduidend lager dan Pechtold (D66), die tot 5.3 komt. Ipsos noemt hem een middenmotor, omdat hij zich niet goed bij de kiezer lijkt te kunnen profileren. Bij de achterban van het CDA scoort Buma 6.1. Het CDA wordt door Ipsos op 14 zetels gepeild, één meer dan de partij nu heeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden