Gewoon een leuk stel, die 'Max, Gerri en Liese'

Maandag begint het proces tegen Beate Zschäpe van de extreem-rechtse groep NSU. Zij is de enige overlevende: haar kompanen Uwe Mundlos en Uwe Böhnhardt zijn dood.

JENA - Ook terroristen gaan op vakantie. Terwijl de Duitse politie al jaren op een weinig doortastende wijze zoekt naar de daders van een aantal mysterieuze moorden op buitenlanders, staan Uwe Mundlos, Uwe Böhnhardt en Beate Zschäpe in 2007 met hun stacaravan op een familiecamping op het Duitse eiland Fehmarn in de Oostzee.

'Het waren vriendelijke mensen, leuk voor de kinderen; we waren meteen al goede vakantievrienden', herinneren de buren zich. Nee, geen kwaad woord over de drie jonge vakantiegangers in de caravan, die met hun 'Hobby Excellent' de mooiste stek op de camping hebben, op vijftien passen van het strand. Samen kaartspelen, een biertje drinken, badminton, windsurfen. Ja, die ene jongeman, die met de flaporen, had op zijn rug een tatoeage van een doodshoofd en een Duitse soldatenhelm, maar ach, wat zou dat. 'Verder een rustige jongen, ging veel met zijn mountainbike op pad. Oh nee, over politiek hebben we nooit gesproken, het was vakantie.'

Wat de medevakantievierders op Fehmarn totaal niet bevroeden, is dat 'Max', 'Gerri' en 'Liese' met zijn drieën de rechts-extremistische terreurgroep Nationalsozialistischer Untergrund (NSU) vormen. Sinds 2000 hebben ze in geheel Duitsland moorden gepleegd op Duitsers met een vooral Turkse achtergrond, willekeurig uitgevoerde executies die de politie voor raadselen stelt.

Er bestaat een onlangs opgedoken filmpje van vakantiegangers die op het strand van Fehmarn gymoefeningen doen. Te midden van de badgasten huppelt ook een jonge vrouw in een zwarte legging mee. Het is Beate Zschäpe, het enige lid van de NSU dat anno 2013 nog in leven is. Sinds eind 2011 zit deze zwarte weduwe in de gevangenis, maandag begint in München haar proces.

Haar twee vrienden, Uwe Mundlos en Uwe Böhnhardt, zijn al anderhalf jaar dood. Mundlos schiet Böhnhardt op 4 november 2011 met een Winchester, Modell 1300 Defender, door het hoofd. Daarna slaat de neonazi de hand aan zichzelf. Plaats van handeling is een camper, even eerder heeft het tweetal een bankoverval in Eisenach verknald. Buiten de kampeerwagen staat de politie.

Enkele tientallen kilometers naar het oosten steekt Beate Zschäpe in Zwickau diezelfde dag de woning, waar het drie jaar ongestoord heeft geleefd, in de fik. Voordat brandweer en politie arriveren, is de jonge vrouw verdwenen. Ze reist een aantal dagen per trein dwars door Duitsland, waarna ze zich in Jena, waar haar grootmoeder en ouders wonen, bij de politie probeert aan te geven.

Dat doet ze met een mobieltje dat ze van een voorbijgangster leent. De agent aan de andere kant van de lijn heeft geen idee wie ze is. 'Waarover gaat het eigenlijk?' Zschäpe verbreekt gefrustreerd de verbinding, en loopt een paar uur later zelf dan maar het politiebureau binnen. 'Ik ben degene die u zoekt.'

Waarmee een eind komt aan het bestaan van de Nationalsozialistischer Untergrund (NSU), de uit drie mensen bestaande rechtse terreurgroep die tussen 2000 en 2007 negen allochtone Duitsers en een politieagente vermoordde. 'Die Zelle', die ook verantwoordelijk is voor een grote bomaanslag in Keulen met tientallen gewonden in een straat vol Turkse winkels, en die ook bankovervallen pleegde om de radicale activiteiten te financieren.

Het proces dat begin volgende week in München begint, gaat eigenlijk niet meer over de schuldvraag. Nadat haar twee kameraden dood waren, stuurde de voortvluchtige Zschäpe dvd's met 'bekentenissen' naar de media en naar organisaties van buitenlanders in Duitsland. Op het vijftien minuten durende filmpje, waarin ook een rol is weggelegd voor de Pink Panther, staan foto's die Mundlos en Böhnhardt van hun stervende slachtoffers maakten.

De schuldvraag is daarmee eigenlijk wel beantwoord, maar misschien werpt het proces wel licht op de vraag hoe het in godsnaam mogelijk is geweest dat de NSU zo lang ongestoord zijn gang kon gaan. Jarenlang weigerden de autoriteiten te geloven dat het hier om racistische moorden uit rechts-extremistische hoek zou kunnen gaan.

Sinds de hereniging van de beide Duitslanden zijn in heel Duitsland zeker 152 personen vermoord uit racistische motieven, berekende Die Zeit onlangs. Officieel staat de teller op 'slechts' 63. Het weekblad concludeerde: 'Duitse autoriteiten hebben nog steeds, kort voor het begin van het NSU-proces in München, grote moeite rechts-extreem geweld te herkennen en hun fouten te corrigeren.'

De NSU-moorden, zo was destijds de algemene visie, hadden te maken met eerwraak, met criminele activiteiten van de slachtoffers, met mogelijk drugslijnen die naar Nederland liepen. Ook toen 'profilers' van onder meer de Amerikaanse FBI naar kringen van neonazi's wezen, bleven de Duitsers stoïcijns in een andere richting speuren.

Kwade tongen beweren zelfs dat het niet gewoon geblunder is geweest. Mogelijk liepen en lopen er lijnen tussen de politie, de diverse veiligheidsdiensten en rechts-extremistische groeperingen. De autoriteiten maken gebruik van zogenoemde V-mannen, lieden uit neonazikringen die tegen geld informatie aanbieden. Het is een schemergebied, waar lang niet altijd duidelijk is waar de echte sympathie van de V-Männer ligt.

Vooral nabestaanden van de slachtoffers zouden deze vragen graag beantwoord zien. Ze worden tegenwoordig met alle egards ontvangen door president Joachim Gauck, ze hebben van de overheid smartengeld ontvangen, maar ze blijven boos over het leed dat hen is aangedaan. Tijdens de onderzoeken van de speciale afdeling SoKo Bosporus werd de nadruk steeds maar weer op mogelijke criminele activiteiten van de slachtoffers gelegd. Die er dus uiteindelijk helemaal niet waren.

De weduwe van het eerste slachtoffer, bloemenhandelaar Enver Simsek, kreeg een foto van een blonde vrouw te zien die een relatie met haar man zou hebben gehad. Simsek zou met haar ook een 'geheim tweede gezin' hebben gehad. Er was sprake van drugshandel met de Nederlandse onderwereld, zo werd haar verteld.

Later bleek dat de rechercheur een foto van een willekeurige vrouw had getoond, om de verbijsterde weduwe tot uitspraken te verleiden. Simseks dochter Semiya publiceerde onlangs een boek over het leed dat haar familie werd aangedaan: Schmerzliche Heimat. Deutschland und der Mord an meinem Vater.

De media mogen zich ook in het boetekleed hullen. Zij volgden het spoor van de autoriteiten: 'Türken-Mafia schlug wieder zu'. De moordserie werd sappig omschreven als de 'Döner-moorden'. Een stigmatiserende omschrijving, slechts twee van de vermoorde Turken bezaten een eettentje. Alle Duitse media, ook de serieuze als Der Spiegel en de Frankfurter Allgemeine, gebruikten de term. Eigen speurwerk, naar mogelijke andere motieven dan een criminele, werd nauwelijks verricht.

Het verhaal van Zschäpe en haar twee mededaders begint in Jena in de deelstaat Thüringen. De stad waar Goethe en Schiller ooit over het begrip metamorfose filosofeerden, de plaats waar prins Bernhard in 1911 het levenslicht zag. Fraai gerestaureerde binnenstad. Maar ook een stad van lelijke buitenwijken, van flats, de grauwe 'Plattenbau' uit de DDR-tijd. Het zijn wijken als Winzerle en Lobeda waar Uwe Mundlos, Uwe Böhnhardt en Beate Zschäpe in de jaren zeventig en tachtig zijn opgegroeid.

Richtingloos, gefrustreerd en werkeloos geworden tieners zijn het, die in de jaren negentig, na de Duitse vereniging, sympathieën gaan koesteren voor het gedachtengoed van de neonazi's. Ze moeten niks hebben van linkse politiek en 'de door de Joden geleide' media, van de intellectuele elite in de steden, van buitenlanders in het algemeen. Voor hen zijn Adolf Hitler en Rudolf Hess de ware helden. Voor deze ultra-rechtse scene is Duitsland geen land van daders, maar van slachtoffers.

In de garages in Winzerle knutselen Mundlos en Böhnhardt halverwege de jaren negentig hun eerste bommen in elkaar. In die jaren zijn er, vooral in oostelijk Duitsland, talloze aanvallen op asielcentra. Ook Joodse begraafplaatsen en theaters vormen een doelwit. Onduidelijk is vooralsnog of het drietal hier ook al bij actief was.

Volg Bundesstrasse 88 tussen Jena en Eisenach, en je bevindt je in het heartland van deze neonazi's. Land van kaalkoppen, van rockmuziek met onsmakelijke teksten, van kledij van het merk Lonsdale of Consdaple. Hier speelt men in sommige kringen het antisemitische, op Monopoly gebaseerde spel Pogromly: de stations zijn op dit bordspel concentratiekampen, betaalmiddel is de Reichsmark. Winnaar is diegene die de meeste steden 'ohne Judensterne' bezit.

Verstandsverbijstering

De ambtenaar die rijksweg 88 juist hier die nummering heeft gegeven, moet trouwens een vlaag van verstandsverbijstering hebben gekend. '88' staat in kringen van neonazi's voor 'Heil Hitler'. De '8' is de achtste letter, de 'H', van het alfabet, vandaar. Als je dat eenmaal weet, wordt een rit langs de '88' een lijdensweg, steeds weer bij het zien van die cijfers spookt de naam Hitler door je hoofd.

Uwe Mundlos, Uwe Böhnhardt en Beate Zschäpe plegen in 2000 hun eerste moord. Ze zijn dan al enige jaren ondergedoken, nadat de politie bommen in een van hun garages heeft gevonden, maar daar, ook weer vreemd, nauwelijks werk van maakt. Op 9 november van dat jaar schieten Mundlos en Böhnhardt in Neurenberg bloemenhandelaar Enver Simsek dood. De Duitser van Turkse afkomst heeft zojuist bloemen uit Nederland uitgeladen als hij door de twee mannen acht keer wordt beschoten. Nadat ze het slachtoffer hebben gefotografeerd, verdwijnt het tweetal weer - op de fiets.

Het is een tactiek die de rechtse terroristen later, bij de andere moorden en de bankovervallen, ook zullen volgen. Bestelauto of camper in een buitenwijk parkeren, met de fiets naar het doelwit. Tussen 2000 en 2007 plegen ze zo negen moorden, acht op een Turk, eenmaal schieten ze een Griekse Duitser dood. Plaats van handeling: heel Duitsland, van Rostock tot München, van Dortmund tot Neurenberg. Het moordwapen is een pistool van het Tsjechische merk Ceská, type CZ 83.

Op 25 april 2007 schiet het tweetal in Heilbronn agente Michele Kiesewetter dood. Het zal hun laatste moord zijn. De agente zit samen met haar collega in een stilstaande politieauto. Ze worden van achteren benaderd en zonder aarzeling onder vuur genomen. De collega ligt een tijdlang in coma, maar overleeft de aanslag. Het is onbekend waarom de beide Uwe's die dag de politieagenten onder vuur hebben genomen. Hierna houdt het moorden op. Het is onduidelijk waarom dat gebeurde.

Zschäpe heeft na haar arrestatie bitter weinig verteld over de activiteiten van de NSU. Het drietal woonde na de laatste moord nog jaren ondergedoken, met valse identiteitsbewijzen, in de Frühlingstrasse 26 in Zwickau, de geboortestad van componist Robert Schumann. De buren spreken van 'aardige mensen', met wie graag een glas wijn of bier werd gedeeld in de gemeenschappelijke tuin. 'De jongemannen zaten veel achter de computer.' De vakanties van het trio gaan richting de Oostzeestranden.

In 2011 plegen Mundlos en Böhnhardt opnieuw met behulp van camper en fietsen een bankoverval, ditmaal in Eisenach. Het geld is blijkbaar op. Deze overval mislukt, waarna Mundlos in de omsingelde camper zijn geweer op Böhnhardt en daarna op zichzelf richt.

Wat de verdere plannen van het drietal waren, is onduidelijk. Een nieuwe moordserie wellicht? Misschien doet Beate Zschäpe maandag in Gerichtssaal A 101 in München haar mond eindelijk open.

doden is volgens het weekblad Die Zeit het aantal racistische moorden dat in Duitsland sinds de hereniging in 1989 is gepleegd.

Extreem-rechts in Duitsland

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden