Gewijzigd EU-klimaat dwingt tot referenda

Wie is bang voor de Europese kiezers? Steeds minder Europese leiders, lijkt het. Na de Britse premier Blair heeft nu ook de Franse president Chirac een referendum aangekondigd over de nieuwe Europese grondwet....

Vooral voor Blair is het een hachelijke onderneming. Volgens de opiniepeilingen staan veel Britten negatief tegenover de nieuwe grondwet, waarover de EU-leiders vorige maand een akkoord bereikten. In Frankrijk is de stemming iets positiever, maar toch blijft het een gok voor de president. Als de uitkomst 'nee' is, wordt zijn positie uiterst wankel.

Waarom dan toch dat risico nemen? Zowel Blair als Chirac stond in eigen land onder zware druk om toe te geven aan de roep om een volksstemming over het omstreden akkoord over de grondwet. 'Als Chiracs politieke positie niet zo zwak was, denk ik niet dat hij voor een referendum had gekozen. Dan had hij het laatste woord gegeven aan het parlement', zegt Ben Crum, politicoloog en Europa-specialist aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Maar volgens Crum zijn de referenda toch een teken dat het klimaat verandert. Tientallen jaren werd het Europese project voortgestuwd door politici, zonder dat de burgers naar hun mening werd gevraagd. 'Er is nu een groeiend besef dat we het integratieproject niet kunnen voortzetten zonder betrokkenheid van de burgers', zegt hij. 'Vooral met de uitbreiding zijn de twijfels over de EU onder de burgers toegenomen.'

Naast Groot-Brittannin Frankrijk hebben ook Denemarken, Spanje, Portugal, Ierland en Nederland al besloten een referendum over de grondwet te organiseren. Maar ook Polen, Luxemburg, Tsjechin Belgiullen waarschijnlijk een volksstemming houden. Daarnaast overwegen nog een paar landen een referendum.

Gezien de opmars van de eurosceptische krachten bij de laatste verkiezingen voor het Europees Parlement is het nog maar de vraag of dat avontuur zal aflopen zoals de EU-leiders hopen. In Brussel is geen diplomaat te vinden die gelooft dat alle referenda op een 'ja' zullen uitlopen.

Als de zwakste schakels worden Polen en Groot-Brittanniezien, maar ook in andere landen kan het mislopen voor de EU. Uiteindelijk gaan referenda vaak over andere kwesties dan waarover ze bedoeld waren te gaan. Als de regering zich impopulair heeft gemaakt, kan de EU-grondwet wel eens het slachtoffer worden.

In Groot-Brittanniijkt het klimaat wel erg ongunstig: de populariteit van Blair is flink afgenomen, de toch al eurokritische Conservatieven staan onder druk van de radicaal anti-Europese UK Independence Party en nu dreigt Brussel ook nog eens Groot-Brittanniet miljardenvoordeel af te nemen waarvoor oud-premier Thatcher zo hard heeft gevochten.

Voorlopig durft haast niemand te denken aan wat er moet gebeuren als de grondwet in of meer landen wordt afgewezen. 'Er is geen flexibel recept om te reageren op een negatieve uitslag', zegt Crum. Hoe de reactie zal zijn, hangt af van de vraag welk land dwarsligt. 'Is het een klein land of een groot land? Is er een aanwijsbare reden, zodat je er iets aan kunt doen? Of gaat het om een diep geworteld wantrouwen tegen Brussel? Dan heeft het geen zin om een nieuw referendum te houden', aldus Crum.

Volgens voorzitter Prodi van de Europese Commissie zou een land dat hardnekkig blijft dwarsliggen, zich beter uit de Unie kunnen terugtrekken. Is dat niet vreselijk ondemocratisch? 'Nee', vindt Crum. Volgens hem kan het akkoord over de grondwet ook worden gezien als een nieuw oprichtingsverdrag voor de EU. De nee-zeggers moeten dan maar achterblijven. 'Maar als zowel Groot-Brittannie als Frankrijk nee zegt, dan is de grondwet dood', erkent hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.