Geweld en seksueel misbruik: boeddhisten zijn niet zo zen als we denken in het Westen

Nee, boeddhisten zijn geen nobele wijzen

De Rohingya worden verjaagd uit Myanmar, een populaire geestelijke blijkt een seksueel roofdier: zo zen als westerlingen denken zijn boeddhisten niet. En mediteren doen ze ook al nauwelijks.

Beeld JeRoen Murré

Stel dat het in Myanmar andersom was geweest: dat boeddhisten slachtoffer waren geworden van moslims. Dan was menig boeddhabeeld in een vinexwijk recentelijk niet stilletjes naar een minder prominent plekje verhuisd. Bezitters van boeddhabeelden hadden komende vrijdag zonder knagend gevoel dat 'er iets niet klopt' aan de Maand van de Spiritualiteit kunnen beginnen. Geert Wilders had de zoveelste schanddaad van de islamitische ideologie veroordeeld.

Helaas: in Myanmar zien we geweld van de in het Westen meest geïdealiseerde religie - beoefenaars spreken vaak liever van 'levenshouding' of 'geesteswetenschap' - tégen de meest gedemoniseerde. Meer dan zeshonderdduizend leden van een islamitische minderheidsbevolking werden tot nog toe door leden van een boeddhistische meerderheidsbevolking verdreven. Het dodental is de tienduizend ruim gepasseerd. Honderden dorpen zijn in brand gestoken.

Noem dat een bron van fors ongemak in westerse landen. Daar heb je volop mensen die de laatste kwart eeuw 'iets' of 'veel' met het boeddhisme kregen. In Nederland noemen tienduizenden mensen zich tegenwoordig boeddhist, bij honderdduizenden anderen is er sprake van affiniteit. In bijna elke Nederlandse straat zie je boeddhabeelden. De Boeddha siert ook maandelijks de covers van Happinez en andersoortige 'mindstyle'-glossies.

Boeddhistisch geweld wordt niet slechter gedocumenteerd dan ander geweld. Het boeddhistische koninkrijkje Bhutan schopte het met zijn term Bruto Nationaal Geluk tot internationaal 'knuffelland' - tegelijk verdreef het Nepalese hindoes, op nagenoeg dezelfde schaal als Myanmar nu Bengalese moslims verdrijft. Het hoofdstuk over geweld in het boeddhisme is een der langste uit De oude Boeddha in een nieuwe wereld van Paul van der Velde, hoogleraar Aziatische religies. Toch kon je tot het begin van de Rohingyacrisis veelvuldig horen dat boeddhisme geweld net zo uitdooft als water vuur - een these die is gepopulariseerd door de veelbewonderde Franse boeddhistische monnik Matthieu Ricard.

Kritiek op moslimsorganisaties

Moslimorganisaties krijgen vaak het verwijt dat ze moslimgeweld onvoldoende veroordelen - boeddhistische organisaties, en dat zijn er in Europa en de VS heel wat, kregen dat verwijt in de Rohingyacrisis niet. Het aantal reacties hield niet over. Cognitieve dissonantie speelde mensen parten, mag je aannemen: boeddhisme maakt mensen geweldloos, maar in Myanmar zien we geweldloze mensen geweld plegen.

's Werelds bekendste boeddhistische leider, de veertiende dalai lama, riep collega-Nobelprijswinnaar Aung San Suu Kyi in september op het geweld te stoppen. Kort daarvoor had de dalai lama zich al moeten uitspreken over een andersoortige ongemakkelijke waarheid. Al jaren circuleerden berichten over seksueel misbruik van boeddhistische leraren in westerse landen. In het jaar van #MeToo barstte de bom. De Maand van de Spiritualiteit 2018 wordt de eerste waarin géén duizenden exemplaren zullen worden verkocht van Het Tibetaanse boek van leven en sterven. Dit werk maakte van de Tibetaanse geestelijke Sogyal Rinpoche (Sogyal 'de Kostbare') wereldwijd een superster. De omvang van het tot nog toe bekende seksueel misbruik waaraan hij zich schuldig maakte, doet nauwelijks onder voor dat van Harvey Weinstein - en Weinstein onderwees niet dat lust illusoir is. 'Sogyal Rinpoche, mijn goede vriend, heeft zichzelf te schande gemaakt', verklaarde de dalai lama in juli.

Dit geval staat geenszins op zichzelf. 'Wat we tot nog toe weten, is het topje van de ijsberg', zegt jurist en journalist Rob Hogendoorn. Hij opereert in Maasland vanuit een kamer met boeken tot aan het plafond en twee kleine boeddhabeeldjes. Maar liefst 21 misbruikzaken worden door zijn website Open Boeddhisme onderzocht. Hogendoorn noemt zich 'boeddhist tegen wil en dank' - 'de essentie van boeddhisme is illusies doorprikken' - maar wordt door sommigen in het Nederlandse boeddhistische wereldje vanwege zijn kritische benadering veeleer gezien als 'anti-boeddhist'. Regelmatig krijgt hij van boze mensen het predicaat 'Mara', de duivelse godheid die trachtte te verhinderen dat Gautama Boeddha verlicht raakte.

Boosheid van mensen die getraind zijn in het laten verdampen van boosheid heeft iets paradoxaals. 'Mensen worden ontzettend kwaad als je ze hun illusies afneemt', zegt Hogendoorn. Hun boosheid is vaak extra groot omdat hij, nu ja, meestal een kennisvoorsprong heeft. Als jurist bestudeerde hij in de vroege jaren negentig in het noorden van India het Tibetaanse recht. 'Ik leerde de Tibetaanse boeddhistische gemeenschap in ballingschap kennen zoals die echt is, ontmoette de dalai lama en andere geestelijken. Ik kwam terug in het Westen en zag hoe mensen de meest vergaande idealen op die Tibetanen projecteerden.'

De omvang van het tot nog toe bekende seksueel misbruik waaraan de Tibetaanse geestelijke Sogyal Rinpoche (Sogyal 'de Kostbare') zich schuldig maakte, doet nauwelijks onder voor dat van Harvey Weinstein. 'Sogyal Rinpoche, mijn goede vriend, heeft zichzelf te schande gemaakt', verklaarde de dalai lama in juli. Beeld epa

Nobele wijzen zijn ook maar mensen

Bij optredens van lama's zag je mensen massaal in katzwijm vallen. Sogyal Rinpoche verkocht miljoenen boeken. De ene na de andere Hollywoodfilm schetste een beeld van Tibet als een verloren paradijs. Jean-Jacques Rousseau kwam in de 18de eeuw 'nobele wilden' op het spoor, Hogendoorn zag hoe horden westerlingen in Tibetanen 'nobele wijzen' herkenden. 'Maar als je niet weet wie je voor je hebt, zit je eigenlijk gewoon tegen jezelf te kletsen. Mensen kunnen jaren langs elkaar heen praten zonder elkaar door te hebben.'

Nobele wijzen zijn ook maar mensen, weet de boeddhist-tegen-wil-en-dank. 'Ze laten zich leiden door dezelfde drijfveren en belangen als niet-boeddhisten.' Jazeker: 'Oók door aanzien, macht, geld en seks'. Helaas: als mensen alom bewonderd worden duurt het lang voor bewonderaars misstanden naar buiten durven brengen. In zaken van seksueel misbruik zag Hogendoorn vaak cognitieve dissonantie bij slachtoffers en omstanders: ik wil niet dat het zo is en dus is het niet zo. Ooit waren kerken onaantastbaar, in de 21ste eeuw hebben westerse mensen nogal eens de neiging boeddhistische meesters onaantastbaar te vinden.

Hoe meer je weet over de reëel bestaande boeddhistische wereld in Oost-Azië, hoe minder verbaasd je bent over minder fraais dat boeddhisten kunnen doen - dat is een wet die zich bijna kan meten met die van de zwaartekracht. Op de gang van de zeventiende verdieping van het Erasmusgebouw van de Nijmeegse universiteit kondigen forse boeddhabeelden uit diverse Aziatische landen van meters afstand de kamer aan van Paul van der Velde, hoogleraar hindoeïsme en boeddhisme. Zo groot is Van der Veldes beeldenverzameling dat die al lang niet meer in een, twee of drie kamers past.

Met die beelden beginnen vaak de disputen die Nederlands grootste kenner van het boeddhisme heeft met Nederlandse 'belevers' van het boeddhisme. Westerse mensen op het pad van de Boeddha zien die beeldencultus als een verwording van waar het in het boeddhisme 'werkelijk om gaat'. In de biotoop van Boeddha's leer is het geen verwording, maar de kern. Weinigen die dáár mediteren; het draait om riten en beeldenverering. Ook heel belangrijk: relieken. Van der Velde herinnert zich het ongemak van Nederlandse boeddhisten toen die oog in oog stonden met de devotie van Tibetanen bij een overgekomen reliek. Relieken associëren westerse mensen met het katholicisme, niet met een wetenschap van de geest.

5 procent

5 procent hooguit, waarschijnlijk niet meer dan 1 à 2 procent: een kleine minderheid van de boeddhistische monniken mediteert, zegt de Amerikaanse meditatieleraar Alan Wallace. Wat ze doen als ze niet mediteren? Het huishouden, werken op het land - er is altijd genoeg te doen.

Komeetachtige opkomst van het boeddhisme

Extra ongemakkelijke kennis die Van der Velde verspreidt: om relieken van de Boeddha zijn door de eeuwen heen flink wat oorlogen gevoerd - de zoektocht naar relieken was vaak de legitimatie voor strijd. 'De leringen van de Boeddha waren historisch gezien nooit aanleiding om géén geweld te gebruiken. Zodra mensen volledig voor één waarheid kiezen, gaat de tolerantie eruit en sluipt geweld erin, dat is overal hetzelfde.'

Van der Velde traceert de oorsprong van het geïdealiseerde beeld van het boeddhisme in de 19de-eeuwse westerse theosofie. Theosofen zagen Tibetanen altijd glimlachen en hun ogen glanzen van wijsheid. Deze onthechte oosterse mens contrasteerde aangenaam met de gejaagde westerse mens. We vinden er sporen van terug in het werk van Couperus, Van Eeden en Henriëtte Roland Holst. Een kleine halve eeuw geleden was dezelfde theosofische romantiek in trek bij toen jonge babyboomers, op zoek naar alternatieven voor hun gejaagde, bekrompen en materialistische samenleving.

Van een specifieke belangstelling voor het boeddhisme was destijds evenwel geen sprake, dat is iets veel recenters. Tot een jaar of 25 geleden werd er vooral een beroep op hem gedaan vanwege zijn expertise inzake hindoeïsme, vertelt Paul van der Velde. Vanaf het midden van de jaren negentig 'nam het boeddhisme alles over'. Tegenwoordig wordt deze hoogleraar bedolven onder uitnodigingen van clubs en genootschappen die er zomaar van uitgaan dat hij zélf boeddhist is en vaak teleurgesteld zijn als ze horen dat hij er 'alleen maar veel van afweet'. Noem dat iets typisch dat Nederlandse islamologen nooit overkomt.

Je kunt de komeetachtige opkomst van het boeddhisme in de westerse wereld verbinden met de stijging van de ster van de dalai lama na diens bekroning met de Nobelprijs, met Seven Years in Tibet en andere Hollywoodkrakers, met de golf aan beroemdheden die 'iets' met het boeddhisme kregen, van Brad Pitt tot Tiger Woods, van Richard Gere tot Tina Turner. Maar we doen het fenomeen tekort door het als romantisch of oriëntalistisch af te doen, of als Hollywoodspiritualiteit.

Dat toepassingen van het boeddhisme heilzaam kunnen zijn bij diverse vormen van psychisch lijden, is inmiddels veelvuldig aangetoond. Moleculair bioloog Jon Kabat-Zinn, grondlegger van de mindfulness, was een van de pioniers op het vlak van de stressreductie en baseerde zich grotendeels op het werk van de Vietnamese zenmonnik Thich Nhat Hanh. In Nederland verrichtte Ria Kloppenborg, tot haar overlijden in 2003 hoogleraar Aziatische religies in Utrecht, intensief onderzoek naar boeddhisme en psychotherapie, en zag dat veel psychologische inzichten uit het boeddhisme direct bruikbaar zijn.

Het knappe van boeddhistische leraren en monniken die naar het Westen kwamen, zegt Paul van der Velde, was dat ze zagen waar behoefte aan was. Ze legden de vinger op de goede plek: waar lijdt zo'n moderne westerse samenleving aan? 'Die monniken kúnnen iets, dat is duidelijk.' Van der Velde verbindt het onder meer met de Tibetaanse handelsgeest. 'Handelaars stellen zich de vraag: waar is een markt voor? In het verlengde daarvan ligt de vraag: wat hebben wij die westerse mensen te bieden?' Waar grote behoefte aan bleek: aan meditatie- en contemplatietechnieken, aan hulp bij omgang met stress en overprikkeling die uit het moderne leven voortvloeien.

Matthieu Ricard: Frans boeddhistisch monnik, bestsellerauteur, door Amerikaanse neurowetenschappers die uitzonderlijk veel gammagolven in zijn brein waarnamen uitgeroepen tot 'gelukkigste man ter wereld'. Beeld afp

Noem het een heuglijk feit dat een toenemend aantal westerse mensen bij toepassingen van het boeddhisme baat heeft. Het is evenzeer een feit dat de contemplatieve traditie waaruit die toepassingen voortkomen binnen het boeddhisme even marginaal was als de contemplatieve traditie binnen het christendom. Zo is het grote misverstand ontstaan dat er in boeddhistische landen wordt gemediteerd - door onthechte mensen die nooit oorlogen voeren.

In werkelijkheid is 'meditatieboeddhisme' bij uitstek westers. Paul van der Velde herinnert zich een typisch voorval toen hij Nederlanders rondleidde in Bhutan. Een psycholoog uit die groep wilde van deze Nederlandse hoogleraar niet aannemen dat de monniken niet mediteren. Op een gegeven moment vertelde de lokale gids: 'We hebben projecten voor verslaafde jongeren. We behandelen die met meditatie. Daarvoor laten we speciaal meditatieleraren uit Europa overkomen.'

Rob Hogendoorn van Open Boeddhisme bestudeert al jaren het grensgebied tussen boeddhisme en wetenschap. In Nederland interviewde hij de bekende Amerikaanse meditatieleraar Alan Wallace, die langdurig in Tibetaanse kloosters verbleef, voor een publiek dat goeddeels bestond uit 'boeddhafielen'. Die begonnen te steigeren toen Hogendoorn stelde dat maar een kleine minderheid van de boeddhistische monniken mediteert. Maar Wallace bevestigde het: 'Niet meer dan 5 procent, maar waarschijnlijk niet meer dan 1 à 2 procent.' Vanuit de zaal kwam de vraag: 'Wat doen ze dan als ze niet mediteren?' Nou ja, het huishouden, werken op het land, er is altijd genoeg te doen.

Misverstanden zijn één ding - problematischer wordt het als mensen idealen op boeddhisten gaan projecteren of zich overgeven aan adoratie. Paul van der Velde mag het fenomeen regelmatig aan den lijve ondervinden. Voordat hij boeddhafiele mensen vertelt dat hij zelf geen boeddhist is, behandelen ze hem vaak als een halve heilige. Een teleurgestelde vrouw riep een keer: 'Wat jammer dat u het boeddhisme niet zo kunt uitdragen als Matthieu Ricard!'

Romantiseren

Matthieu Ricard: Frans boeddhistisch monnik, bestsellerauteur, door Amerikaanse neurowetenschappers die uitzonderlijk veel gammagolven in zijn brein waarnamen uitgeroepen tot 'gelukkigste man ter wereld'. Ricard werd al veel bewonderd voor hij dat predicaat kreeg, maar heeft sindsdien weinig minder dan een godenstatus. In Franse talkshows wordt hem geen kritische vraag meer gesteld. Over de vergaande adoratie die Ricard ten deel valt in zijn klooster in Nepal schreef de Nederlandse kunsthistorica Mariëlle Hageman het ontnuchterende boek Overal boeddha's en hoe ik geen verlichting bereikte.

Matthieu Ricard is een Europeaan. Rob Hogendoorn weet dat adoratie nog verder kan gaan 'als de nobele wijze uit Azië zelf komt'. 'Omgekeerd racisme', noemt hij dat. Zulke verering viel bijvoorbeeld de in opspraak geraakte Sogyal Rinpoche ten deel. Die gold als onaantastbaar. Op plekken waar hij wordt verafgood, wordt ook weggekeken. Hogendoorn vermoedt dat het seksueel misbruik van Sogyal jaren eerder naar buiten was gekomen als hij geen iconische status als Tibetaan had genoten.

Ooit had je fellow travellers die naar Cuba reisden, zich in een socialistisch paradijs waanden en geen kwaad woord wilden horen over Fidel Castro. Er zijn overeenkomsten met contemporaine westerse reizigers die in boeddhistische landen spirituele paradijzen ontwaren. Wie het Tijgersnest-klooster in Bhutan bezoekt, ziet dezelfde extase bij toeristen als in Santa Clara op Cuba bij het mausoleum van Che Guevara.

Nog verder dan het idealiseren van bijvoorbeeld Bhutan gaat die van 'het verloren paradijs' Tibet. Paul van der Velde weet dat er geen enkele geschiedenis zo wordt geromantiseerd als de Tibetaanse, die van de Cubaanse revolutie wellicht uitgezonderd. Op een beeldscherm toont hij foto's uit het Tibet van de vroege 20ste eeuw - er was horigheid, er was repressie, er werden oorlogen gevoerd. Het was een ander Tibet dan dat van Hollywood, dat van Seven Years in Tibet, Cry of the Snow Lion of Little Buddha. In die laatste film, van Bernardo Bertolucci, trad Sogyal Rinpoche op als acteur. Zijn carrière eindigde in 2017 op dezelfde wijze als die van Kevin Spacey.

Boeddhist-tegen-wil-dank Rob Hogendoorn zegt het zo: 'Boeddhisten hebben net zoveel baat bij openheid en transparantie als niet-boeddhisten.'


De Rohingya-kwestie in woord en beeld

Paus loopt op eieren in islamitisch Bangladesh
Paus Franciscus is na het boeddhistische Myanmar nu in het islamitische Bangladesh. Hij zal in dit land met een kleine katholieke minderheid uiterst behoedzaam moeten opereren. En de Rohingya-kwestie is slechts bijzaak. (+)

Deze radicale monnik legt uit waarom de paus het woord 'Rohingya' maar beter niet in de mond kan nemen

Het geweld tegen moslims in Myanmar? Allemaal de schuld van de Rohingya zelf, zegt Ashin Ottama Thiri. Hij is prominent lid van de groep boeddhistische monniken die álle islamieten het land uit wil hebben, wat de bezoekende paus er ook van vindt. (+)

In Bangladesh blijven Rohingya-vluchtelingen komen
Maanden na het begin van de exodus uit Myanmar komen er nog elke dag Rohingya-vluchtelingen Bangladesh binnen. Het zijn er nu bij elkaar 640.000, in overvolle opvangkampen. 'Ik ben mijn hele leven al op de vlucht.' Lees hier het verslag van journalist Ben van Raaij. (+)

En bekijk hier alle foto's van Daniel Rosenthal, die met Van Raaij afreisde naar Bangladesh.

'Een sleets cliché van een vluchtelingencrisis'
De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: de Rohingya-vluchtelingen van kamp Balukali. (+)

Verdreven Rohingya over hun erbarmelijke vlucht: 'Zwakke mensen moesten we achterlaten'
Bangladesh vangt meer dan 400 duizend verdreven Rohingya uit Myanmar op. Die zijn wanhopig. 'Ik denk niet dat we ooit nog kunnen terugkeren.'

In beeld
Dit zijn de Rohingya-vluchtelingen in Bangladesh: angstig, hongerig, haveloos.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.