Gewaardeerd politicus, omstreden VSNU-voorzitter: Pieter Duisenberg

Op het tweede gezicht

Voor zijn functie als voorzitter van de VSNU, de vereniging van universiteiten, verliet hij vervroegd de Kamer. Dat levert hem kritiek op, maar de zoon van wijlen minister van Financiën en ECB-president Wim Duisenberg kent de argusogen. Hij, Pieter Duisenberg (50) is 'a man of his own'. Broer Bert ziet hem opnieuw de publieke zaak dienen, nu op een andere plek.

Pieter Duisenberg. Beeld Jiri Buller

Dat het niet de schoonheidsprijs verdient om vijf maanden na je verkiezing tot Kamerlid elders een betrekking te aanvaarden, daarvan was Pieter Duisenberg (50) zich terdege bewust. En op de kritiek die hij daarmee zou oogsten, heeft hij zich ingesteld, vermoedt Duisenbergs twee jaar oudere broer Bert. 'Maar we hebben van onze vader geleerd: je moet doen waartoe je je geroepen voelt zolang je jezelf maar recht in de spiegel kunt aankijken.' Uit het feit dat Pieter per 1 oktober voorzitter is van de VSNU, de vereniging van universiteiten, kan broer Bert slechts opmaken dat het gewetensonderzoek is afgesloten. Duisenberg (VVD) dient de publieke zaak op een andere plek en in een andere hoedanigheid. Zijn motieven zijn zuiver, daaraan twijfelt Bert Duisenberg niet. Al was het maar omdat hij in de private sector beduidend meer zou hebben verdiend dan straks bij de VSNU. 'Ikzelf zou er meer problemen mee hebben gehad als hij gebruik had gemaakt van de wachtgeldregeling voor Kamerleden.'

Hoe het ook zij: de econoom Pieter Duisenberg is Kamerlid af. Nu geldt dit voor meer collega-volksvertegenwoordigers, maar het vertrek van Duisenberg genoot net iets meer attentiewaarde. Mogelijk vanwege zijn naamsbekendheid - hij is de tweede zoon van wijlen Wim Duisenberg, minister van Financiën in het kabinet-Den Uyl en de eerste president van de Europese Centrale Bank. Maar ook vanwege de relatief korte duur van zijn Kamerlidmaatschap - slechts één termijn - in combinatie met de talrijke successen die hij als Kamerlid heeft geboekt. Zo introduceerde hij een naar hem vernoemde methodiek, de methode-Duisenberg, voor de beoordeling van de vraag - wat hem betreft: de parlementaire hamvraag - welke doelen per departement met het toegewezen budget zijn verwezenlijkt. Oftewel, of de belastingbetaler waar krijgt voor zijn geld. Vorig jaar werkten acht Kamercommissies met deze methode. Naar verwachting volgen de overige Kamercommissies op korte termijn. De methode-Duisenberg zal zijn naamgever dus geruime tijd overleven.

Een ander potentieel blijvertje uit de koker van Duisenberg is de V100, het kijkje in de keuken van de parlementaire democratie door honderd mensen - vijftig 'gewone burgers' en vijftig professionals. 'Dit initiatief ligt in het verlengde van de jaarlijkse Verantwoordingsdag', zegt Caspar van den Berg, universitair hoofddocent bestuurskunde aan de Universiteit Leiden. 'De gasten namen, verspreid over vijf beleidsterreinen, jaarverslagen door en stelden daar vragen over. Daarmee beoogde Duisenberg twee, naar mijn smaak nobele, dingen: dat de welbekende kloof tussen politiek en samenleving enigszins werd versmald en dat de minister een ander type vragen te beantwoorden kreeg dan die welke door politici worden gesteld.'

Hoogst effectieve voorzitter

Of de V100 aan het laatste doel heeft beantwoord, kan Van den Berg, die nauw bij het project was betrokken, niet goed beoordelen omdat hij geen systematische analyse van de vragen heeft kunnen maken. Wel stelde hij vast dat de honderd deskundigen-voor-één-dag onder invloed van hun ervaring in Den Haag positiever over de politiek zijn gaan denken. Hij verwacht dan ook dat de V100 zal worden geprolongeerd.

Duisenberg was volgens ingewijden een hoogst effectieve voorzitter van de Kamercommissie voor Financiën (het departement waarvan zijn vader ooit minister was), en hij was een zeer zichtbare woordvoerder hoger onderwijs van de VVD-fractie. Met zijn PvdA-collega Mohammed Mohandis tuigde hij het nieuwe leenstelsel op en versterkte hij de rol van studenten en docenten in de opleidingscommissies van universiteiten en hogescholen en bij de benoeming van bestuurders. Ook gaf hij, opnieuw samen met Mohandis, de aanzet tot een experiment met collegegeld per studiepunt.

Pieter Duisenberg als peuter in 1970.

CV

1967 Geboren in Washington op 2 juni
1985 Vwo Vrijzinnig Christelijk Lyceum Den Haag
1990 Doctoraal macro- en monetaire economie Rotterdam
1992 Werkzaam in verschillende hoedanigheden bij Shell (tot 1998)
1998 Relatiebeheerder Industrie McKinsey (tot 2002)
2002 Shell International Renewables en Exploration & Production (tot 2007)
2007 CFO Lemnis Light (tot 2009)
2009 Directeur Financiën Eneco (tot 2012)
2012 Lid Tweede Kamer voor de VVD (tot 1 september 2017)
2017 Voorzitter VSNU (vanaf 1 oktober)

Zie ook VSNU.nl

Mohandis wil maar zeggen: Duisenberg heeft gedurende één termijn als Kamerlid grote hervormingen in gang gezet. En hij kijkt met genoegen terug op de samenwerking waartoe zij als woordvoerders hoger onderwijs van de coalitiepartners min of meer veroordeeld waren. Dat ze zo'n geoliede combine zouden vormen, had Mohandis in 2012 niet vermoed, geeft hij toe. 'Ik dacht: wat moet ik met zo iemand? Een VVD'er met een academische achtergrond, afkomstig uit het bedrijfsleven? Zoon van een bekende vader? Met zo'n man meende ik maar weinig gemeen te hebben. Ik ben zo'n klassieke stapelaar die als eerste van mijn familie aan een hogeschool ging studeren. Onze achtergronden hadden niet meer uiteen kunnen lopen.'

Toch bleken ze elkaar op tal van punten goed te kunnen vinden, zij het soms vanuit verschillende beweegredenen. Mohandis: 'Bij hem was het streven naar flexibilisering van het onderwijs, waarbij studenten zich kunnen inschrijven voor losse vakken, ingegeven door de gedachte dat studenten de regie over hun studie moeten kunnen voeren. Ik redeneerde meer vanuit de gedachte dat studenten langer over hun studie zouden moeten kunnen doen. Zo waren we het vaak met elkaar eens als we het eigenlijk oneens waren.' Duisenberg is, zegt Mohandis, als geen ander in staat raakvlakken te zien in opvattingen die op het oog onverenigbaar zijn. 'Het is prettig met hem van mening te verschillen.'

Verrassende overstap

Zijn onomstreden kwalificaties als Kamerlid maken hem niet per definitie een goede voorzitter van de VSNU. 'Ik moet bekennen dat ik aanvankelijk nogal verrast was door deze overstap', zegt universitair hoofddocent Van den Berg. 'Maar ik snap wel wat de VSNU heeft bewogen. Hij heeft weliswaar geen academische loopbaan doorlopen zoals het gros van zijn voorgangers, maar met de wetenschap heeft hij veel affiniteit. We hebben met elkaar samengewerkt bij de V100 en bij de redactie van een wetenschappelijk artikel over de naar hem vernoemde methode en daarbij viel me op dat hij een analytische houding heeft en zeer ontvankelijk was voor feedback. Hij zal hoe dan ook een verfrissende voorzitter zijn.'

Bert Duisenberg deelt dit vertrouwen. Al was het maar omdat zijn broer de publieke zaak altijd was toegedaan en omdat hij 'de lat heel hoog legt voor zichzelf. In die zin lijken we niet zo op elkaar. Ik ben meer van de zesjescultuur.' In hun jeugd - die ze doorbrachten in achtereenvolgens Washington, Uithoorn en Den Haag - bewandelden ze gescheiden paden. Niet zozeer vanwege hun verschillen in aanleg en ambitie, maar vanwege het leeftijdsverschil. 'We namen elkaars krantenwijk over en we voetbalden soms samen op het schoolplein. Daar hield het in mijn herinnering wel zo'n beetje mee op. Hij voetbalde bij JAC en ik bij SV'35, clubs die inmiddels zijn gefuseerd.'

Voor hun ouders waren de zoon van de zesjescultuur en de zoon 'die actief was in elke commissie die ertoe deed' overigens even lief. 'Zij legden geen enkele druk op ons, maar we werden ook niet verwend.' Bij hun vriendjes ging dat laatste er overigens niet altijd in. 'Als ik met nieuwe voetbalschoenen die ik zelf had verdiend op het veld verscheen, gingen ze ervan uit dat we die wel weer gekregen zouden hebben. 'Je kunt wel zien waar die schoenen vandaan komen', zeiden ze dan.' Los daarvan heeft Bert Duisenberg het 'nooit prettig gevonden' dat zijn vader een bekende Nederlander was. 'Sterker: ik vond het vreselijk. En mijn vader was een grote man. Hij werd dus overal herkend. In het weekend zeilden we vaak in Friesland en ik kan mij nog herinneren dat zijn naam werd gefluisterd als we door Leek of Sneek liepen. Ik ging dan een paar meter achter hem lopen, maar daar was het gefluister nog beter hoorbaar.'

Pieter Duisenberg is allang niet meer 'de zoon van'. Na een studie macro-economie in Rotterdam, een twintig-jarige loopbaan in het bedrijfsleven - bij Shell, Eneco en McKinsey - en een geprononceerd Kamerlidmaatschap is hij 'a man of his own'.

Met zijn twee jaar oudere broer Bert (in blauw jack) in een boot.

Rendementsdenker

Daarmee heeft hij, vooral bij studenten en docenten aan de Universiteit van Amsterdam, ook twijfel gewekt aan zijn geschiktheid voor een topfunctie in de academische wereld. Op de UvA circuleert een petitie, inmiddels door zo'n vierduizend mensen ondertekend, waarin het college van bestuur voor de keuze wordt gesteld: óf Duisenberg uit de VSNU óf de UvA uit de VSNU.

De critici merken Duisenberg aan als vertegenwoordiger van het vermaledijde rendementsdenken. Hij zou de rol van de overheid bij de toewijzing van onderzoeksgeld willen vergroten. Hij zou universiteiten willen reduceren tot kweekvijver van het hogere management van het bedrijfsleven. Bovenal wordt hem een Kamermotie nagedragen waarin hij erop aandrong te laten onderzoeken of de vrijheid van onderzoek en meningsuiting binnen de universiteiten voldoende is gewaarborgd. Duisenbergs critici interpreteren dit als een streven naar politieke screening van universitaire medewerkers en onderzoekers - een suggestie die vorige week in de factcheckrubriek van NRC Handelsblad als onwaar werd aangemerkt. Dat het verzet tegen Duisenberg een overwegend Amsterdamse aangelegenheid is, zal wellicht ook samenhangen met het feit dat hij er twee jaar geleden op heeft aangedrongen de schade die was ontstaan bij de bezetting van het Maagdenhuis op de daders - actievoerende studenten en een enkele docent - te verhalen.

Vooralsnog toont het college van bestuur van de UvA zich niet erg onder de indruk van de petitie. 'De benoemingscommissie van de VSNU stelt vertrouwen in het oordeel van de benoemingsadviescommissie', zegt collegevoorzitter Geert ten Dam. 'Die heeft daar heel zorgvuldig naar gekeken en is met een unanieme voordracht gekomen. Dat betekent dat je van Duisenberg mag verwachten dat hij de belangen van alle universiteiten gaat behartigen. Daar zullen we hem aan houden en daar zullen we hem bij helpen. De VSNU is tenslotte niet de baas van de universiteiten.'

Voor een groter Madurodam

Een van Duisenbergs (onbezoldigde) nevenfuncties is het voorzitterschap van de Stichting Miniatuurstad Madurodam. 'Dat is het orgaan dat onze aandelen beheert', zegt Joris van Dijk, directeur van Madurodam. 'Zijn functie is even belangrijk als tijdrovend.' Samen met Duisenberg heeft Van Dijk de laatste jaren gepoogd 'andere vormen van beleving te ontwikkelen' voor de bezoekers van de miniatuurstad. 'Dus: niet alleen met de handjes op de rug tussen kleine huisjes lopen, maar ook iets kunnen doen.' Om in de behoefte aan fysieke activiteit te kunnen voorzien, wil Madurodam uitbreiden. De gemeente Den Haag heeft de plannen goedgekeurd, maar omwonenden maken bezwaar omdat hieraan 0,6 hectare groen zal moeten worden opgeofferd.

Om hen ervan te overtuigen 'dat het ecologisch belang en het belang van Madurodam met elkaar in balans zijn', hebben Van Dijk en Duisenberg met wijk- en bewonersverenigingen gesproken. Wat tot unaniem enthousiasme heeft geleid. 'Dit blijft Nederland', zegt Van Dijk. 'Bijeenkomsten waar honderd mensen voor je gaan klappen, zijn hier niet erg gangbaar.' Het nieuwe Madurodam laat wellicht nog enkele jaren op zich wachten. 'Het bestemmingsplan moet nog worden gewijzigd en de aanvraag voor een omgevingsvergunning moet nog worden ingewilligd. Ik hoop dat Pieter in afwachting daarvan bij ons blijft.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.