Gevraagd: lastige mensen

Sinds deze week zijn er drie belangrijke vacatures in grote musea voor moderne kunst. Zijn er in Nederland goede kandidaten te vinden voor Boijmans, Stedelijk en Van Abbe?...

Drie vacatures voor directeuren maar liefst telt de Nederlandse museumwereld: het Stedelijk Museum in Amsterdam zoekt een opvolger voor Rudi Fuchs, Chris Dercon vertrekt in juni bij Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam en begin deze week werd bekend dat Jan Debbaut Eindhoven en het Van Abbemuseum in september verlaat om plaats te nemen in de vierkoppige directie van Tate Gallery in Engeland.

Niet eerder waren tegelijkertijd zoveel posten bij grote musea vacant. Van de vier belangrijkste gemeentelijke musea met een omvangrijke collectie hedendaagse kunst in Nederland, is alleen het Haags Gemeentemuseum nog voorzien van een directeur. 'De recrutering', vreest Debbaut, 'zal een probleem worden. Want laten we wel zijn: zoveel mensen met visie lopen er nu ook weer niet rond.'

'Bevlogen, lastige mensen', wenst Jan-Willem Schrofer, de directeur van de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam. Mét internationale ervaring. 'Ik ben een beetje bang dat kandidaten die alleen in Nederland ervaring hebben opgedaan hier te veel gekoesterd en geknuffeld zijn.'

Saskia Bos, langjarig directeur van kunstcentrum De Appel in Amsterdam en een van de namen die in het circuit vallen in verband met het Stedelijk, ziet echter voldoende kwaliteit in Nederland zelf. 'Er zijn genoeg mensen die zowel inhoudelijk als qua management goed zijn, maar die niet zo vaak op de voorpagina staan. Die júist niet zo vaak op de voorpagina staan, omdat ze goed werk leveren, en toch geen budgetten overschrijden.'

In Rotterdam lijkt de voorkeur in elk geval uit te gaan naar een Nederlander. Rotterdam heeft veel buitenlandse directeuren: de Française Catherine David bij Witte de With, de Amerikaan van Nederlandse afkomst Aaron Betsky bij het Nederlands Architectuurinstituut, de Engelsman Simon Field die deze week bevestigde na volgend jaar te vertrekken bij het Filmfestival. Chris Dercon, Belg van origine, verweet de plaatselijke politiek, waarin Leefbaar Rotterdam domineert, onlangs dat buitenlandse directeuren er niet meer welkom zijn.

Jaap Guldemond, conservator van het Boijmans, acht de kans dat een buitenlander voor de vacature in aanmerking komt 'gering'. Hij vertelt dat Stefan Hulman, de VVD-wethouder van kunstzaken in Rotterdam, toen hij hoorde van Dercons besluit op te stappen zou hebben gezegd: 'dan moeten we een grootheid uit Nederland hebben, zoals Rudi Fuchs'.

Worden de nieuwe directeuren inderdaad binnen Nederland gevonden dan staat de mu-

Lees verder op pagina 5 seumwereld een grote stoelendans te wachten - de nieuw benoemden zullen immers vacatures achterlaten.

'Met alle respect voor degenen die weggaan: dit is heel goed voor de Nederlandse museumwereld. Het biedt de mogelijkheid die open te breken naar een jongere generatie', zegt Lex ter Braak, directeur van het Fonds Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst in Amsterdam.

'Een generatiewisseling is misschien niet het goede woord', vindt Wim Pijbes, de directeur van de Rotterdamse Kunsthal. 'Mensen als Rudi Fuchs of Jan Debbaut, die zijn toch nog een beetje. . . Dat zijn de Edy de Wilde-angehauchte. De mensen die het gaat om 'het schilderij', 'het kunstwerk' in de eerste plaats, een beetje deftig, een beetje: het museum is de plek waar het kunstwerk te zien is. Die instelling is kennelijk aan vervanging toe.'

Het zou, zegt directeur Macha Roesink van De Paviljoens in Almere, 'voor de verandering leuk zijn als die vacatures niet werden vervuld uit het old boys-network. Als het iemand is die gedegenheid met nieuwsgierigheid combineert.'

En wat willen de musea zelf. Wat verlangen ze van een nieuwe directeur? Amsterdam, met de belangrijkste collectie moderne kunst, is nog niet toe aan een profielschets. Een commissie onder leiding van Concertgebouwdirecteur Martijn Sanders, onderzoekt eerst scenario's voor de toekomst van het museum, waarin veel aandacht is weggelegd voor de vraag hoe de langverwachte uitbreiding er uit moet gaan zien. Over wie het straks moet worden, wordt wel druk gespeculeerd in de museumwereld. Naast de naam van Saskia Bos duikt ook die van Gijs van Tuyl op, nu directeur Kunstmuseum Wolfsburg.

In Rotterdam ligt de profielschets er al, Dercons opvolger moet over drie maanden bekend zijn. 'Marketing' en 'educatie' zijn zaken waarmee de artistiek directeur zich zal moeten bezighouden, hij of zij moet zich enthousiast en 'resultaatgericht' op sponsorwerving storten, en in het tentoonstellingsbeleid het accent leggen op 'vormgeving, toegepaste kunst en design'.

Gelet op dat profiel wijzen veel vingers naar Marie-Hélène Cornips, hoeder van de grote kunstcollectie van de KPN. Maar er is ook kritiek op de voorwaarden die de selectiecommissie onder voorzitterschap van wethouder Hulman heeft opgesteld.

'Het is een onzinnige profielschets', zegt Wim van Krimpen van het Gemeentemuseum in Den Haag. 'Wat moet dat zijn dan? Een mevrouw die van design afweet? Willen ze geen bezoek meer in Rotterdam of zo?'

'Een potsierlijke opsomming van kwaliteiten', vindt ook Pijbes van de Kunsthal. 'Kom op zeg: dit is het profiel van een zakelijk directeur. Ze maken hier een fundamentele denkfout. Gelukkig zitten in de adviescommissie van het Boijmans vakinhoudelijke mensen. Als die verstandig zijn, leggen ze dit profiel naast zich neer.'

Wie maken er nog meer kans op een functie in Amsterdam of Rotterdam? 'Namen noemen? Daar heb ik niet zo'n zin in', zegt Saskia Bos van De Appel.

'Ik wil me liever niet in de discussie mengen', mailt Sjarel Ex, de directeur van het Centraal Museum in Utrecht, wiens naam steevast valt als er prestigieuze posten te vergeven zijn. 'Wel is het zo dat ik de commissies in zowel Rotterdam als Amsterdam veel wijsheid toewens.'

'Ik weet dat het ondertussen een volksspel is geworden om te dobbelen en te gokken en op namen in te zetten', zegt Ter Braak, 'maar ik vind: er is een zorgvuldige procedure nodig, met commissies die een zorgvuldige afweging maken.'

'De geschiedenis leert dat kandidaten die in de pers worden genoemd, het nooit worden', zegt Debbaut. 'Het enige zinnige is om het over profielen te hebben. De musea zijn alledrie in een volstrekt andere fase. In het Van Abbe is de nieuwbouw net achter de rug, in Boijmans is die gaande, in het Stedelijk moet die nog beginnen. Als je een beetje intelligent nadenkt, dan zet je voor elk museum een ander profiel op.'

Moet het een manager worden, die een museum met meer dan honderd werknemers kan leiden, of een inhoudelijk directeur die de zakelijke beslommeringen aan een ander overlaat, of misschien een handige netwerker die fondsen kan werven en politici aan zijn of haar kant kan trekken?

Debbaut is in algemene zin voorstander van een directeur 'uit de kunst' en niet uit de zakelijke hoek. 'Je hoort mij niet zeggen dat de museumwereld niet verzakelijkt is, en dat een museumdirecteur geen managerskwaliteiten zou moeten hebben. Dat is onontbeerlijk. Maar Nederland is in de verzakelijking van musea wel te ver doorgeschoten. Het draait te veel om kwantitatieve gegevens: om aantallen bezoekers, om aantallen dit en aantallen dat. Het draait te weinig om artistieke visie.'

Bos vindt dat het 'altijd mensen met een inhoudelijke visie' moeten zijn. Schrofer van de Rijksakademie: 'Ik hoop dat men blijft kiezen voor een éénhoofdige leiding, en niet voor een zakelijk naast een artistiek directeur. Er is iemand nodig die een strategische visie heeft op het museum, en die niet alles zélf wil doen. Iemand die ziet dat een museum meer is dan alleen een gebouw met muren en kunst erin. Maar het moet wel iemand zijn die tentoonstellingen heeft gemaakt en die blijft maken. Een curator onder curatoren, en tegelijk iemand die integraal verantwoordelijk is voor het beleid.'

'Het klinkt misschien opmerkelijk voor de directeur van de Kunsthal, maar kunst is een inhoudelijk product', zegt Pijbes, 'dáárvan moeten ze verstand hebben. Marketing en publieksbereik moeten niet de eerste kwaliteit zijn.'

Pijbes is als enige niet bang om namen te noemen. 'Het Boijmans, daarvoor zou je een klassiek ingestelde kunsthistoricus moeten hebben, die het klassieke profiel koestert. Reinier Baarsen, hoofd afdeling beeldhouwkunst en kunstnijverheid bij het Rijksmuseum in Amsterdam, dat is een goede, actieve knul.

'Het Stedelijk moet je verzelfstandigen en dan is Gijs van Tuyl, de directeur van het Kunstmuseum in Wolfsburg, Duitsland, een heel mooie kandidaat.'

En het Van Abbe in Eindhoven. Volgens Pijbes is 'dat typisch zo'n museum dat zo goed is als zijn collectie, zoals een kunsthal zo goed is als zijn directeur. Dat hoeft geen wereldspeler te zijn, maar iemand die zich thuisvoelt in de collectie, een kunsthistorisch ingestelde persoon die zich niet gek laat maken.'

Frank Tiesing van De Beijerd weet dé kandidaat. 'Het zou voor Rudi Fuchs fantastisch zijn om terug te gaan en heel goed voor het museum.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden