ANALYSE

Gevoel woog zwaarder dan feiten

Luidt het Britse vertrek de val van de Unie in?

Het ultieme Brusselse taboe doorbroken: een land kan uit de Europese Unie. En dan niet een nauwelijks bewoond eiland als Groenland - dat een paar jaar na zijn autonomie van Denemarken, de Unie in 1985 de rug toekeerde - maar Groot-Brittannië, de derde economie van Europa, met 60 miljoen inwoners, na 43 jaar EU-lidmaatschap. Rafelt de EU nu uiteen? Is de volgende 'Brexit' de exit van Brussel?

UKIP leider Nigel Farage (m) reageert op de uitslag van het referendum. Beeld afp

Volgens de Brexiteers en hun fans in Nederland (PVV), Frankrijk (Front National) en Italië (Vijf Sterren Beweging) wel. Voor hen is de Brexit het begin van het einde van de Unie: één eruit, nog 27 te gaan. 'Een waterscheiding', oordeelde bondskanselier Merkel vrijdagmiddag over de uitslag van het Britse referendum. De EU blijkt ook achteruit te kunnen. Zoals de val van de Muur de uitbreiding van EU oostwaarts inluidde, kan de Brexit de afbrokkeling vanuit het Westen aankondigen.

De verslagenheid en ontgoocheling bij de verdedigers van de EU en het Britse lidmaatschap is groot. 'Een ongekende situatie', stelden EU-president Tusk, voorzitter Juncker van de Europese Commissie, Europees Parlementsvoorzitter Schulz en premier Rutte vertwijfeld vast. Ze beseffen dat er op 23 juni iets fundamenteels is veranderd: de tektonische platen onder de EU zijn verschoven en Groot-Brittannië is er met daverend geraas afgebroken.

Niemand kan zeggen dat het een ondoordachte keuze van de Britten is geweest. Maandenlang is er hartstochtelijk gedebatteerd, alle argumenten zijn over tafel gegaan, alle experts hebben gesproken. Ruim 35 jaar na het 'I want my money back' van Thatcher, heeft het 'I want my country back' van de Brexitaanhangers gewonnen.

De redenen voor het vertrek zullen komende dagen uitgebreid geanalyseerd worden, maar afgaande op de campagne staat één conclusie al vast: het gevoel woog zwaarder dan feiten. Economische misère (zoals die zich nu aftekent) werd terzijde geschoven, potentieel banenverlies in twijfel getrokken. In plaats daarvan wonnen de slogans over eigen grenzen, eigen regels en eigen volk.

Dat is niet uniek voor Groot-Brittannië. In vrijwel alle Europese (en niet-Europese) landen kampen politieke leiders met dezelfde problemen: de (ongelijk verdeelde) gevolgen van globalisering; de afkeer van internationale handelsverdragen; de afkeer van het establishment, de elites en hun deskundigen; de vrees voor migratie; de angst voor terreur. Geen enkele leider heeft daar tot nog toe een antwoord op gevonden, de 28 die samenkomen in Brussel evenmin. 'De Europese instituties zijn niet veranderd, de politici evenmin, de wereld waarin ze bestaan en handelen echter wel', schetst een politiek adviseur van een van de premiers de nieuwe crisis.

Al het nieuws

De Britten gaan weg uit de Europese Unie. Dat is de uitslag van het referendum over het lidmaatschap van de EU, waarbij 52 procent van de kiezers koos voor een Brexit. Op de Europese beurzen wordt gesproken van een 'zwarte vrijdag', premier Cameron heeft besloten zijn premierschap in oktober neer te leggen. Volg de laatste ontwikkelingen rondom het Brexit-referendum in ons liveblog.

EU-president Tusk verzekert niettemin dat de EU voorbereid is op wat gaat komen. 'De Unie is geen mooi weer-project', aldus Tusk. 'Dit is een historisch moment, geen moment voor hysterische beslissingen.' De gezamenlijke verklaring van hem met Juncker, Schulz en Rutte ademt dezelfde sfeer uit: samen blijven we sterk staan. 'De Unie van 27 lidstaten zal verder gaan. De Unie is de basis van onze gezamenlijke politieke toekomst.'

In Brussel is de vrees (nog) niet zo groot dat andere lidstaten (Nederland, Frankrijk, Italië) het Britse voorbeeld zullen volgen. Welbewust dringen de vier leiders in hun gezamenlijke verklaring aan op een snel vertrek van Groot-Brittannië, 'hoe pijnlijk dat proces ook mag zijn.' De Britten zullen boeten, ter afschrikking en ontmoediging van andere anti-EU-avonturiers. Zoals een hooggeplaatste EU-ambtenaar opmerkt: 'De scheiding met Londen wordt een duidelijke les voor de rest. Dat een exit geen weg naar geluk is, al helemaal geen snelweg.'

Vandaag komen de ministers van Buitenlandse Zaken van de zes EU-stichters (Duitsland, Frankrijk, Italië, Benelux) bijeen in Berlijn. Maandag heeft Merkel haar Franse en Italiaanse collega's Hollande en Renzi uitgenodigd, alsook Tusk, ter voorbereiding op een gesprek à 27 tijdens de EU-top komende dinsdag en woensdag. Cameron mag dan even want anders gaan doen, of alvast naar huis.

Beraad

Hoe nu verder, is de vraag. Een grote sprong voorwaarts naar méér Europa? Op weg naar een echte politieke Unie, zoals de liberale leider Verhofstadt in het Europees Parlement wil? Met een Europese minister van Financiën voor alle eurolanden? Met één Europees leger? Eén Europese immigratiedienst die alle asielaanvragen afhandelt en distribueert over de lidstaten? Of gerichte, stapsgewijze samenwerking op terreinen (eurozone, veiligheid, migratie) waar resultaten mogelijk en nodig zijn? Het afronden van de bankenunie met een Europees vangnet voor private spaartegoeden, bijvoorbeeld. Of een verdeelmechanisme voor vluchtelingen als de nood in één van de EU-landen te hoog wordt? De posities van de leiders overziende - en hun naderende verkiezingen (Duitsland, Frankrijk, Nederland) - kiezen de resterende 27 lidstaten voor de tweede optie.

Tusk, die fel gekant is tegen EU-utopieën, voelt wel voor enige reflectie en herbezinnen op het bestaansrecht van de EU. Een mooi project voor komend voorjaar als de verjaardag wordt gevierd van het Verdrag van Rome, het verdrag waar de EEG zestig jaar geleden mee begon. 'De herontdekking van Europa', noemt een diplomaat spottend zo'n 'bezinningsperiode'. De stapel (niet uitgevoerde) rapporten van 'wijze mannen' over de toekomst van de EU is hoog.

Donald Tusk spreekt tijdens een persconferentie na de Brexit. Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.