Reportage oud-officieren Turkse leger

Gevluchte Turkse officieren over de zuiveringen na de gesmoorde coup

Turkse militairen worden kort na de mislukte couppoging in 2016 in Istanbul door burgers gearresteerd en overgedragen aan de politie. Beeld AP

Na de mislukte couppoging in Turkije in 2016 vluchtten Kerem en Selim naar Nederland. Ze werkten als officier voor het Turkse leger, duizenden collega’s van hen werden gearresteerd. ‘Ik word gek als ik eraan denk.’

‘Alles veranderde binnen één nacht. Militair officier zijn in Turkije is niet hetzelfde als politieagent of leraar. We zijn opgeleid als bewakers van het land, iets waarvoor we desnoods bereid waren ons leven te geven. En toen waren we opeens terroristen. Ik verloor mijn zelfvertrouwen, ik kon een jaar niet opstaan. Ik hield van mijn land, maar het lokte me in een hinderlaag.’

Aan het woord is Selim, een trotse Turkse officier die in 2016 op een Navo-hoofdkwartier in Europa werkte. Hij spreekt voor het eerst, op een geheime locatie in Nederland, over de mislukte poging tot een militaire coup die op 15 juli 2016 Turkije en de wereld opschrikte. De coup werd al snel gesmoord, maar daarna begon een massale vorm van repressie die zijn weerga in het moderne Turkije niet kent. Want al snel wees president Erdogan de beschuldigende vinger naar de al twintig jaar in de VS wonende Fethullah Gülen – een vroegere bondgenoot die de grootste binnenlandse vijand werd toen Erdogan zelf alle macht in handen kreeg. 

Niet alleen duizenden militairen werden opgepakt, ook duizenden rechters en leraren. Tenminste 160 duizend Turken werden gearresteerd vanwege veronderstelde banden met de Gülenbeweging, 170 duizend ambtenaren werden ontslagen. Daarnaast werd de vrije pers hard aangepakt en werden vele journalisten opgesloten.

Politiek asiel

Honderden officieren die op het moment van de staatsgreep in het buitenland waren gestationeerd, hebben in Europa en Noord-Amerika politiek asiel aangevraagd. De Volkskrant sprak voor het eerst met twee van deze voormalige Turkse officieren, die nu een vluchtelingenstatus hebben in Nederland: Kerem en Selim – niet hun echte namen. Bepaalde details van hun verhaal zijn weggelaten, omdat ze anders herkenbaar zouden worden voor de Turkse geheime dienst. Die is zeer actief in West-Europa en kan een bedreiging vormen voor de officieren zelf en zeker voor hun familie in Turkije. Naar eigen zeggen heeft de Turkse geheime dienst al tachtig Turken die verdacht worden van betrokkenheid bij de staatsgreep in het buitenland opgepakt en teruggebracht naar Turkije.

Dat verklaart waarom er tot dusver zo weinig van dergelijke getuigenissen naar buiten zijn gekomen. Maar Selim en Kerem willen de stilte doorbreken omdat de onafhankelijke media in Turkije in hoge mate de mond zijn gesnoerd en ‘om Europeanen in te lichten over de voortgaande repressie in Turkije’. Westerse landen hebben volgens hen onvoldoende oog voor de gevolgen van de repressie ná de coup, de ‘stalinistische zuiveringen’ van alle pro-westerse elementen binnen de Turkse strijdkrachten en de aanhoudende arrestaties en martelingen: eind mei trok de Turkse orde van advocaten in Ankara nog aan de bel over de marteling van vijf (oud-)diplomaten die horen tot een groep van 250 diplomaten die onlangs zijn opgepakt.

Terug naar de nacht van 15 juli. Kerem en Selim waren toen, met hun vrouwen en kinderen, op buitenlandse posten gestationeerd. Totale verwarring overheerste, niemand wist wat er in Turkije gebeurde, ook niet de collega’s die ze belden. Maar nadat de couppoging, die volgens de officieren blijkbaar door een kleine cel in één luchtmachtbasis werd ondernomen, de kop was ingedrukt, volgden snel tegenmaatregelen.

Standaard terugroeping?

‘Generaals en stafofficieren zoals wij waren de eerste doelen’, zegt Kerem. Vooral als je in het buitenland werkte, en dus openstond voor westerse invloeden. Stafofficieren kregen brieven waarin werd aangekondigd dat hun uitzending werd beëindigd. Selim: ‘De eerste brief met die boodschap kreeg ik eind 2016. De tweede brief, mijn ontslagbrief, viel onder het decreet over de noodtoestand. In de eerste brief stond dat ik zo snel mogelijk moest terugkeren. De toon ervan was niet normaal voor vredesomstandigheden. Er ontstonden discussies tussen uitgezonden stafofficieren – was het een standaard terugroeping of niet? We waren in verwarring.’

Sommige officieren keerden terug en werden op het vliegveld opgewacht door de politie. ‘Ze werden ter plaatse in de handboeien geslagen, waar hun gezinnen bij stonden, en in de gevangenis gegooid’, zegt Kerem. ‘Ik word er nog gek van als ik eraan denk. Heeft u de foto’s gezien van martelingen meteen na de coup? Ik ken jonge officieren die toen zijn gearresteerd. Ze werden teruggeroepen naar hun basis, ze wisten niet wat er aan de hand was. De mannen werden in een grote sportzaal geplaatst, naakt, handboeien om, ze werden gemarteld of verkracht, sommigen kregen elektrische schokken toegediend. Later werden enkele officieren voorwaardelijk vrijgelaten. Die werden meteen naar het Syrische front gestuurd.’

Kerem ontsnapte aan dat lot, mede dankzij zijn ‘geweldige vrouw’. ‘Op een dag pakten we twee koffers, we namen de kinderen bij de hand en vertrokken met niets dan die koffers en een paar duizend dollar in onze zakken.’

Asielzoekerscentrum

Meer dan een jaar zat het gezin in een Nederlands asielzoekerscentrum. ‘Drie stapelbedden, een plastic tafel, vier plastic stoelen, dat was het. We zeiden tegen elkaar: dondert niet, we moeten onze levens en die van de kinderen redden.’ Omdat er geen school was, gingen Kerem en zijn vrouw zelf Nederlands leren. Dat herkent Selim. ‘Wij deden dat ook en kwamen erachter hoe moeilijk het is. ‘‘Moeilijk’ was mijn eerste Nederlandse woord’, zegt hij lachend.

Tussen de 400 en 500 van de 703 Turkse Navo-officieren en militaire attachés in het buitenland zagen zich genoodzaakt politiek asiel aan te vragen nadat collega’s waren gearresteerd bij terugkeer in Turkije. Inmiddels is de helft van de Turkse generaals ontslagen, en nog eens een kwart tot ontslag gedwongen. De top van de officiersklasse daaronder is weggevaagd.

‘Het is als het ontslag door Stalin van Sovjetgeneraals en -officieren in 1937’, zegt Selim. ‘Mensen met een westerse mindset zijn het doelwit. Een maand na de coup werden gülenisten als leden van een terroristische organisatie bestempeld. Als je een promotie hebt gekregen, goed bent in talen, als je bij de Navo dient, in het buitenland studeerde: dit zijn criteria waarmee wordt bepaald of je potentieel tot Gülens terroristische organisatie behoort.’

De twee officieren betwisten niet dat er gülenisten actief zijn, ook in het leger. Kerem moest ooit zelf als commandant nieuwe rekruten de deur wijzen als hij aanwijzingen had dat ze bij Gülen hoorden – ‘of om het even welke politieke of religieuze affiliatie hadden’. ‘De voormalige stafchef Necdet Özel schatte het percentage gülenisten op 5 tot 10 procent, net als in andere geledingen van de maatschappij. Maar driekwart van de generaals lozen?’

De gevolgen zijn een verstrekkende ‘de-westernisering’ van de strijdkrachten. Selim: ‘Je ziet ook de opkomst van de zogenaamde Euro-Azianisten. Mensen die zeggen dat Turkije bij het Oosten hoort, niet bij het Westen.’

Anti-westerse sentimenten

Kerem: ‘Niet dat deze mensen Rusland leuk vinden. Wat iedereen verbindt in Turkije, of ze nu voor of tegen Erdogan zijn, zijn anti-westerse sentimenten.’

Selim: ‘Zo wordt de samenleving opgevoed. De Navo zit achter de coup. Het Westen en de Navo zijn tegen Turkije. Dat is het verhaal. En president Erdogan snijdt niet direct de banden met de Navo door, hij doet het indirect, gemaskeerd. Op een slimme manier – en het Westen kijkt toe.’

In de herfst verwacht Turkije de eerste onderdelen van het Russische S400-luchtverdedigingssyteem. Reden voor de VS om de verkoop van de moderne F-35-straaljager aan Turkije te bevriezen. Gaat Turkije voor het Westen verloren? Kerem antwoordt stellig: ‘Dit is puur Erdogan en zijn instinct om te overleven. Hij leidt een kleptocratie, een crimineel rijk. Dus hij kan niet opgeven. Het lijkt alsof Poetin met Erdogan speelt. Al voor de coup liet Rusland in de Veiligheidsraad beelden zien van IS-olie die verhandeld werd via Turkije. Het bedrijf van Erdogans schoonzoon had daar een groot aandeel in.’

Kerem geeft een ander voorbeeld van de ongelijke relatie tussen Erdogan en Poetin: ‘Turkije schoot in november 2015 een Russische jager neer. Wat gebeurde er? Ogenschijnlijk niets. Maar op de dag af één jaar later bombardeerde Rusland – al ontkende het officieel – twee Turkse bases, waarbij vier militairen gedood werden.’

Op de rem

Dat Erdogan na de couppoging is losgeslagen van de oude ankers, kun je vooral zien in Syrië, zeggen de twee oud-officieren. Tot de coup voorkwamen de generaals dat ze betrokken raakten. Kerem: ‘De generaal die het bevel voerde over het Tweede Leger dat verantwoordelijk is voor Oost-Turkije, weerstond twee jaar lang de druk van Erdogan om naar Syrië te gaan. Deze generaal werd direct gearresteerd in de nacht van de coup. Een maand later begon Turkije een militaire operatie in Syrië.’

Daarover worden ongelofelijke verhalen verteld, zegt Kerem, ‘als Napoleons terugtocht uit Rusland in 1812’. In de Syrische interventies zie je volgens hem dat Erdogans generaals ‘zonder brein en zonder planning’ opereren. ‘Onze eigen F-16’s hebben Turkse tanks die waren verlaten op het slagveld moeten bombarderen, zodat ze niet in handen van IS zouden vallen. Toen ik hoorde over Turkse plunderingen in Syrië, waarbij militairen tv’s of wasmachines naar huis stuurden, moest ik huilen.’

Selim en Kerem hebben inmiddels werk gevonden in Nederland en zien zich niet terugkeren naar Turkije – hoe pijnlijk dat ook is vanwege bijvoorbeeld de doorgesneden familiebanden. Selim: ‘Voor mij is dit Turkije van 2019 niet meer het Turkije van 2013, wederzijds respect en tolerantie zijn verdwenen, al biedt de overwinning van de oppositie in Istanbul een sprankje hoop voor de Turkse democratie.’ Kerem: ‘Sommige familieleden praten over mij als een verrader, vrienden van me zijn gemarteld, hun vrouwen bedreigd met verkrachting, anderen kunnen niet meer werken. Ik ga niet terug, ik geloof niet in roze dromen.’

Boos om houding Blok

Over de westerse reacties op Erdogan zijn ze kritisch. ‘Het Westen spreekt over ‘strategisch geduld’ met Turkije, dat begrijp ik’, zegt Selim. ‘Maar voor de Navo is Turkije nu mogelijk een Trojaans paard. En hoe zit het met de martelingen, de gebroken levens? Europese waarden zijn de enige hoop voor de 50 procent van de Turken die niet in Erdogan gelooft.’ Kerem wordt er ‘boos’ van als hij ziet hoe minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok naar Turkije reist en de repressie daar niet aankaart. ‘Nederlanders zouden hun politici moeten vragen: wat doen jullie daaraan? Komt hij voor een strafhof?’

Ondertussen houden de Turkse vluchtelingen ook afstand tot de Turks-Nederlandse gemeenschap, die in grote meerderheid achter Erdogan staat. ‘Ik vrees dat veel Turken hier geen goede gevoelens hebben over hun gastnatie’, zegt Kerem, die vaststelt dat veel Turkse Nederlanders ‘24/7 naar Turkse propagandakanalen’ kijken. ‘Dat is een probleem en een wapen dat Erdogan kan gebruiken. En dat doet hij ook.’ In Duitsland bestaat zelfs een speciale app waarmee Turkse Duitsers andere Turken kunnen aangeven van wie ze vermoeden dat ze behoren tot een verboden organisatie.

Selim en Kerem proberen, met hun gezinnen, nog steeds in het reine te komen met de grote omwentelingen in hun levens. Maar één ding is duidelijk: ze zijn zeer dankbaar dat ze asiel hebben gekregen. Selim: ‘In Nederland krijgen mensen respect omdat het mensen zijn.’ Kerem: ‘Ik denk nu: wat heb ik zelf gedaan voor anderen? Niet genoeg! In het azc heb ik mensen ontmoet die vanuit Pakistan twee jaar gelopen hebben om naar Nederland te komen. Dat Nederland zulke mensen opvangt, daar kan elke burger trots op zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden