Gevlucht uit het oosten dreigt nu de straat in Kiev

Zeker 1,7 miljoen Oekraïners zijn gevlucht sinds in 2014 de oorlog in het oosten uitbrak en Rusland de Krim annexeerde. Hulp van de overheid krijgen ze nauwelijks.

Roman en Natalja Omeltsjenko, beiden arts, en hun vier kinderen zitten al anderhalf jaar opgepropt in een tweekamerappartementje in Kiev. Beeld DANIEL ROSENTHAL
Roman en Natalja Omeltsjenko, beiden arts, en hun vier kinderen zitten al anderhalf jaar opgepropt in een tweekamerappartementje in Kiev.Beeld DANIEL ROSENTHAL

Wat kleren, kostbaarheden, haar paspoort en een disk met foto's van de gloednieuwe luchthaven van Donetsk. Dat was het enige dat Lidija Gergelj in de haast met zich mee kon nemen, toen ze eind mei 2014 uit Donetsk vluchtte voor de pro-Russische rebellen die de stad hadden overgenomen. 'Een disk met foto's van de luchthaven van Donetsk!,' zegt ze. 'God mag weten waarom ik juist die heb meegenomen en alle dierbare spullen heb laten liggen.'

De 47-jarige Oekraïense had al eerder het gevoel dat het tijd werd de benen te nemen uit Donetsk. Toen ze op 9 mei, de viering van de overwinning op nazi-Duitsland, zag dat de rebellen een militaire parade hielden op het Leninplein in het centrum, met portretten van Stalin en al, wist ze dat de Oekraïense autoriteiten de controle over de stad verloren hadden.

Maar het beslissende moment was toen ze op een avond op haar balkon in het centrum van de stad stond en zag hoe de verkeerspolitie een auto aanhield om de achterbak te controleren. Dat liep uit op een confrontatie met veiligheidsagenten van de rebellen die één van de agenten doodschoten. 'Ik wist dat ze me hadden gezien en besloot snel mijn spullen te pakken en naar veilig gebied te vluchten', vertelt Gergelj. 'Toen ik de Oekraïense vlag zag wapperen, moest ik huilen. In Donetsk werd je in elkaar geslagen als je de Oekraïense kleuren droeg.'

Net als zoveel mensen die uit Donetsk, Loehansk en andere plaatsen in rebellengebied zijn gevlucht, dacht ze dat ze na een paar weken weer zou kunnen terugkeren. Maar na bijna twee jaar heeft ze leren leven met het idee dat ze niet meer naar haar stad terug kan. 'Het is er veel te gevaarlijk voor mensen die Oekraïne trouw zijn.'

Nu probeert ze in Kiev het hoofd boven water te houden met een baantje in een ziekenhuis. 'Maar als ik dat baantje verlies, ben ik dakloos. Ik heb geen spaargeld meer om iets te huren.' Al haar geld zit in haar appartement in Donetsk en een 'datsja', een zomerhuisje buiten de stad dat de rebellen volgens haar hebben ingepikt. 'Alles waarvoor ik mijn hele leven heb gewerkt.'

Gergelj is een van de 1,7 miljoen vluchtelingen die Oekraïne te verwerken heeft gekregen sinds de annexatie van het schiereiland Krim en het begin van de oorlog in het oosten van het land. Sommige vluchtelingen redden het op eigen houtje en hebben zich niet geregistreerd als IDP's oftewel ontheemden, zoals ze officieel te boek staan. Daarnaast zijn nog eens honderdduizenden mensen uit het oorlogsgebied naar Rusland gevlucht, voornamelijk uit de steden die in de zomer van 2014 door het Oekraïense leger op de rebellen werden heroverd.

Tekst gaat verder onder het beeld.

null Beeld
Beeld

Twaalfduizend ontheemden

Vooral in het begin had Oekraïne moeite de stroom ontheemden te verwerken, maar ook nu de aantallen zijn afgenomen heeft Oekraïne moeite hen op te vangen. De meeste vluchtelingen komen nog steeds uit de rebellengebieden in het oosten, zegt Maria Lebedieva van het 'Huis van de Vrije Mensen' in Kiev, een centrum dat ontheemden helpt een nieuw bestaan op te bouwen.

'Mensen kunnen hier terecht voor hulp om hun papieren te regelen. Sommigen hebben alles moeten achterlaten. Maar we helpen hen ook bij het zoeken naar werk en onderdak.' Het afgelopen half jaar hebben volgens Lebedieva twaalfduizend ontheemden een beroep gedaan op de medewerkers van het centrum, van wie een deel zelf ook is gevlucht.

Onderdak vinden in Kiev is niet makkelijk. In een buitenwijk van Kiev zitten Roman en Natalja Omeltsjenko en hun vier kinderen al anderhalf jaar opgepropt in een tweekamerappartementje. Zomer 2014 vluchtten de Omeltsjenko's, beiden arts, uit Donetsk uit vrees voor de rebellen. 'Een collega van mij had een botsing met een auto van de rebellen. Zij wilden hem ter plekke doodschieten, maar we wisten dat net te voorkomen. Toen was het wel duidelijk dat we op geen enkele bescherming meer konden rekenen', zegt Roman.

Ze kunnen niet meer terug naar hun ruime appartement in het centrum van Donetsk en hun praktijk, maar ze worden nog wel achtervolgd door schulden uit het verleden. De bank eist het geld terug dat zij hebben geleend voor hun praktijk, terwijl ze nauwelijks kunnen rondkomen in Kiev. Zelfs als arts verdienen ze onvoldoende om de huur voor het appartement te dekken. Dus dreigt het gezin nu op straat te worden gezet.

'De regering doet vrijwel niets voor ons. Als ontheemden krijgen we per persoon 400 hryvnia per maand (ongeveer 12 euro), verder moeten we het zelf maar uitzoeken', zegt Roman bitter. Samen met andere vluchtelingen die ook in het gebouw onderdak hebben gekregen, zijn ze nu in een soort burgeroorlog terechtgekomen met de beheerder. Om hen onder druk te zetten heeft de beheerder afgelopen winter een paar keer de verwarming en de elektriciteit afgesloten, maar de Omeltsjenko's zijn niet van plan op te geven. 'We laten ons niet op straat zetten. De overheid is verplicht ons te helpen.'

Sommige Oekraïners winden zich erover op dat de autoriteiten wel voorzieningen treffen voor Syrische vluchtelingen. Met subsidie van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR en de Europese Unie zijn de Oekraïense autoriteiten bezig enkele tijdelijke opvangcentra voor vluchtelingen uit Syrië in te richten, onder meer in Jagotin, 80 kilometer ten oosten van Kiev.

null Beeld Daniel Rosenthal
Beeld Daniel Rosenthal

Russisch paspoort

'Ik heb medelijden met iedereen die uit een oorlog moet vluchten, maar waarom moet Oekraïne Syriërs opnemen, terwijl we nog niet eens voor onze eigen mensen kunnen zorgen?', vraagt Gajde Rizajeva zich af. 'Er zijn zoveel ontheemden uit de Donbas en de Krim die op zoek zijn naar woonruimte.'

Zelf heeft de 33-jarige Krim-Tataarse geluk gehad. Ze heeft onderdak gevonden in de bedienden verblijven bij het kitscherige zomerpaleis Mezjigorje van de afgezette president Janoekovitsj. Bij de deur ligt een mat met het portret van Poetin: 'Voeten vegen!' Is het niet een gek idee dat ze nu zo'n beetje op het buitenverblijf woont van de president die zelf naar Rusland is gevlucht? 'Nee, het is ook ons bezit', zegt ze. 'Hij heeft alles bij elkaar gestolen.'

De activiste vluchtte van de Krim nadat Rusland het schiereiland had geannexeerd. 'Ik wilde niet onder de Russische vlag leven.' Nog steeds vluchten er mensen van de Krim. 'De inwoners moeten gedwongen een Russisch paspoort nemen, anders heb je nergens recht op. Wie weigert een Russisch paspoort aan te vragen, raakt alles kwijt: onderwijs, medische zorg, je kunt nergens meer beroep op doen.' Maar ook al wordt het klimaat steeds grimmiger en neemt de druk op de Krim-Tataren (ongeveer eentiende van de bevolking) toe, toch weigeren de meesten te vertrekken. 'Na de oorlog heeft Stalin de Krim-Tataren laten deporteren', zegt Rizajeva. 'We laten ons niet nog eens onze geboortegrond afnemen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden