Geven om te nemen

Soms wil een partner of verwante van een nierpatiënt een nier doneren, maar kan dat niet door een verschil in bloedgroep....

Door Marc van den Broek

Gemakkelijk was de voorbereiding op de operatie niet die nierdeskundige prof. dr. Willem Weimar en transplantatiechirurg dr. Jan IJzermans van het Erasmus Medisch Centrum Rotterdam uitvoerden. Het doel was met een orgaanruil de wachtlijst van patiënten te verminderen die wachten op een nieuwe nier.

Voor de ingreep, die vorige maand voor het eerst in Nederland is uitgevoerd, moesten vier personen tegelijkertijd naar het ziekenhuis komen, in paren van twee. De opzet was dat de koppels elkaar niet mochten tegenkomen. 'Dat was niet altijd even gemakkelijk', glimlacht Weimar achteraf.

Deze problemen mogen geen obstakel zijn om de ruildonatie tot uitvoer te brengen, vinden zij. Veel mensen met een ernstige aandoening aan de nieren wachten op een donor. Met een nieuw orgaan hoeven ze niet meer twee tot drie keer per week langdurig naar het ziekenhuis om de nieren te spoelen.

Het aantal nieren uit overleden personen, zo'n 350 per jaar (afkomstig uit 175 tot 200 slachtoffers), is bij lange na niet voldoende om de 1300 wachtenden te helpen. De afgelopen jaren komt het steeds vaker voor dat een nierpatiënt iemand meeneemt die de helpende hand biedt. Een gezond persoon heeft twee nieren en kan er zonder probleem eentje missen.

Bovendien is transplantatie van een nier uit een levende donor beter, vooral omdat bij een zogenoemde levende transplantatie de nier meteen na de verwijdering wordt geplaatst. De operatiestaf kan zich in alle rust voorbereiden op de ingreep. 'Een nier uit een dode donor gaat gemiddeld tien jaar mee, die uit een levende twintig jaar', zegt Weimar.

Het risico van de operatie is voor de donor bijzonder klein, omdat hij uitvoerig wordt onderzocht voordat het mes zijn lijf in gaat. 'De ingreep is in 7 van de 35 duizend gevallen fataal afgelopen', zegt Weimar. 'Dat is laag, vergelijkbaar met een eenvoudige cosmetische ingreep.'

Donatie door verwanten verlichtte de wachtlijsten al, maar onvoldoende. 'Het afgelopen jaar zijn tweehonderd transplantaties uitgevoerd met levende donoren', zegt Weimar. 'Een patiënt moet nu nog vier jaar wachten op een donor. Met jaarlijks achthonderd nieren kunnen we de wachtlijsten wegwerken en daarna is zeshonderd genoeg.'

IJzermans: 'We blijven nieren van mensen nodig hebben, want transplanteren uit dieren is voorlopig ondenkbaar, vooral gezien de kans op besmetting met vreemde virussen.'

Dus gingen de Rotterdamse artsen aan de slag met een idee dat in Zuid-Korea en later één keer in Zwitserland is geprobeerd: de ruiltransplantatie. De nierpatiënt kan een broer, ouder, vriend of kind bereid hebben gevonden te helpen, maar in ongeveer een kwart tot een derde deel van de gevallen kan de transplantatie om medische redenen geen doorgang vinden, legt Weimar uit. De belangrijkste oorzaak is dat de bloedgroep verschilt of dat er afstotingsproblemen zijn te verwachten.

Tot voor kort was het dan einde verhaal. Maar er zijn meer donor-patiënt koppels bij wie transplantatie om die redenen onmogelijk is. Weimar en IJzermans besloten te kijken of de paren elkaar kunnen helpen. 'We hebben veertien paren onderzocht en dat bleek vijf keer het geval.'

De opzet is dat de nieren worden geruild. De ene donor geeft zijn nier aan de patiënt van het andere koppel en vice versa. Weimar heeft hier veel verwachtingen van.

'We hebben een database gebouwd waarin we alle paren registreren die de zeven niercentra in Nederland niet kunnen helpen. Hoe meer paren we hebben, hoe groter de kans dat we kunnen koppelen. Als we dertig tot veertig paren hebben, dan kunnen we, schat ik, de helft helpen.' Het protocol voor dit soort operaties, waarbij vier mensen tegelijk onder het mes gaan, wordt 16 juni goedgekeurd.

De opzet lijkt simpel en dat is het ook, maar er zijn de nodige problemen die opgelost moeten worden. Om er een te noemen: breng je de paren met elkaar in contact? 'Dat hebben we gevraagd en geen van de veertien paren wilde dat', vertelt Weimar.

'We hebben in ons protocol opgenomen dat we de eerste tien operaties anoniem doen. We willen voorkomen dat donoren zeggen: ''Ik vind het goed, maar wil inspraak bij wie mijn nier wordt geplaatst.'' Dat kan niet. Je doneert je nier en het maakt niet uit bij wie het orgaan terechtkomt.'

Er zijn meer voetangels. De operaties moeten tegelijk beginnen, zodat de ruilactie kan worden afgeblazen als er verwikkelingen ontstaan. 'De donor kan zich op het laatste moment bedenken of hij komt onder de tram', zegt IJzermans. 'Dan moet de andere operatie niet beginnen.'

De eerste ruiloperatie was in Rotterdam, maar in de toekomst gaat dat anders. Dan zijn er meestal twee ziekenhuizen bij betrokken. In dat geval gaan de donoren op pad, vindt Weimar. 'Het is onwenselijk dat er met de nier gereisd wordt.'

De werkwijze van orgaanruil begint te lijken op het anoniem doneren van organen, zoals dat met bloed gebeurt. De donor geeft en weet niet bij wie zijn bloed wordt gebruikt. Waarom komt er geen grote campagne om de bevolking te vragen een nier af te staan?

In dit geval gaat het altruïsme van de patiënt de nierdokters te ver. IJzermans: 'Dit noemen wij de Samaritaanse donor. Het grote probleem is dat de gevolgen van nierdonatie ingrijpender zijn dan van bloeddonatie.'

Als een nierdonor zich meldt zonder patiënt, dan gaan de artsen van het Erasmus MC daar meestal niet op in. 'We kijken waarop het aanbod is gebaseerd. Je wilt weten hoe doordacht de argumenten zijn. We brengen potentiële donoren in contact met iemand die niet betrokken is bij het medisch handelen, zoals een psycholoog, en daar blijft het meestal bij.'

Weimar herinnert zich één geval waarbij een donor een nier heeft gegeven aan een onbekend persoon. 'Die leefde in de nabijheid van een nierpatiënt en wist wat dat betekende. We werken het liefst met paren omdat dan het motief invoelbaar is. Je helpt immers je partner.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden