Gevangene van Saddams waanzin

Een prima advocate was ze, Lahib Kishmesh. Zo goed dat ze Saddams zoon Uday moest verdedigen. Maar haar beroepseer gebood haar zijn schuld te erkennen....

Lahib Kishmesh was gewend aan het goede leven in Bagdad. Haar rijke, vrijzinnige ouders stonden erop dat ze een goede opleiding kreeg en ze werd advocate. Haar van huis uit meegekregen koppigheid in combinatie met haar beroepskeuze zou haar fataal worden in het Irak van Saddam Hussein.

'Mijn lieve Irak, mijn lieve Irak, wat is er met je gebeurd', leest Kishmesh voor uit haar memoires, die ze op de muren van haar vervallen huis heeft gekrabbeld. 'Hier staat dat ik in augustus met een bijl op mijn hoofd ben geslagen', wijst ze aan .

Kishmesh geeft het zelf toe: door de jarenlange martelingen en vervolgingen door het regime is ze in de war geraakt. Ze schreef op de muren omdat ze bang was dat papier zou worden afgepakt. Haar verhaal is moeilijk te volgen, maar er zijn genoeg aanknopingspunten en het wordt bevestigd door andere advocaten en een vriend van haar familie.

De lijdensweg van Lahib Kishmesh onder het Ba'ath-regime is meer dan een persoonlijke tragedie. Het toont de totale corruptie aan van een samenleving onder een meedogenloze dictatuur. De vereniging van advocaten, de dokters in de psychiatrische kliniek Al-Rashad, zelfs haar buren en de samenleving als geheel, voor wie ze 'te genant' en 'een gevaar' was geworden, hebben allemaal een rol gespeeld.

Wat er valt te reconstrueren van het verhaal is relatief simpel, maar daarom niet minder schokkend. Kishmesh, die volgens alle getuigenissen een uitstekende advocate was, raakte in 1988 betrokken bij een proces tegen Uday, de oudste zoon van Saddam Hussein.

De wrede en opvliegende Uday had een naaste medewerker van zijn vader doodgeslagen, volgens sommige berichten met een biljartkeu. De man, Kamal Hanna Jajjou, zou contact hebben gelegd tussen Saddam en een vrouw met wie de Iraakse leider had willen trouwen.

Uday stond boven de wet, maar zijn vader was zo boos dat hij hem liet terechtstaan. Hij werd uiteindelijk veroordeeld tot een gevangenisstraf van een jaar, die werd omgezet in een ballingschap in Genève.

Er is erg weinig bekend over het geheime proces tegen Uday. Ghassan Rassim, een advocaat die Kishmesh persoonlijk kent, vertelt echter met zekerheid te weten dat haar tegen haar zin werd opgedragen Uday te verdedigen. 'Ze moest hem verdedigen terwijl ze juist veel medelijden had met de familie van Jajjou', vertelt Rassim. 'Tijdens de rechtszaak gaf ze in strijd met haar instructies toe dat Uday schuldig was. Ze noemde hem een misdadiger.'

Volgens andere verhalen werd Kishmesh al door Uday vervolgd sinds ze een aantal jaren eerder een Egyptenaar had verdedigd, die ruzie had met een van de vriendinnen van Saddams zoon. Uday diende een aanklacht van diefstal in die zo duidelijk verzonnen was dat ze de zaak won.

Kishmesh, die nu verwaarloosd leeft in haar vervallen en door brand beschadigde huis zonder water, vertelt hoe ze werd opgepakt en naar een gevangenis gebracht. Ze werd in een cel gezet, niet meer dan een kast, waar ze niet kon zitten, laat staan slapen.

In de gevangenis werd ze mishandeld door officieren en mogelijk ook verkracht. Haar lichaam vertoont daarvan nog de sporen. Ze laat verkleuringen zien op haar armen - oude brandwonden die met kaarsen zijn toegebracht. Ook haar benen zitten vol littekens.

Een van de martelingen bestond eruit dat ze boven een bierfles moest hurken en zich niet meer mocht bewegen. Toen ze van uitputting ineen zakte, drong de fles haar rectum binnen. De lijst van martelingen is lang en gruwelijk.

Na de gevangenis werd ze naar de Al-Rashad kliniek gebracht, waar ze 'onder behandeling' werd gesteld. Ze kreeg medicijnen die haar 'in de war' maakten en kreeg ook geregeld elektroshocks.

Het is niet duidelijk of het regime haar naar het ziekenhuis had gestuurd of dat haar familie had ingegrepen. Het beledigen van de familie van de president, wat Kishmesh toen al een paar keer had gedaan, was strafbaar in Irak, en een psychologische evaluatie was een vast onderdeel van de procedure rond deze 'misdaad'.

Na haar eerste arrestatie volgden er meer. Soms werd ze naar een politiebureau gebracht waar ze werd mishandeld, soms naar het ziekenhuis waar ze elektroshocks kreeg. Ze vertelt dat het haar op een gegeven moment niets meer uitmaakte - wat ze ook deed, ze kon ieder moment worden opgepakt.

Ze verscheurde haar kleren en liep naakt rond, 'want er zijn geen echte mannen in Irak'. Ze weigerde een nieuw bankbiljet, 'omdat ik niet nog een plaatje van Saddam wilde'. Ze schreef op de muren dat Saddam Hussein een 'kakkerlak' was. Dat deed ze omdat ze vroeger, tijdens haar studie in Parijs, graffiti had verwijderd waarin de Iraakse leider werd beledigd.

Haar omgeving en haar collega-advocaten begonnen haar te beschouwen als een gevaar, of misschien wilden ze een wit voetje halen bij het regime. Een van haar arrestaties volgde op een opmerking tegen mede-advocaten dat 'er geen rechtspraak is' in Irak.

De Iraakse vereniging van advocaten heeft nooit iets voor haar gedaan . Saadiyeh Salman, een advocate die Kishmesh ook kent, vertelt dat het bestuur nog steeds bestaat uit leden van Saddams Ba'ath-partij. Zij kreeg zelf onlangs een beroepsverbod voor drie jaar omdat ze een proces had gewonnen tegen vrienden van Saddam.

De mensen die gewoon meeliepen met het Ba'ath-regime proberen nu het het verleden in de doofpot te stoppen. In de Al-Rashad kliniek ontkent de behandelende arts van Kishmesh, Saad Mehdi, dat ze ooit echt betrokken is geweest bij een proces tegen Uday. 'Ze had een psychose, en zoals wel meer gebeurt richtte ze die op een belangrijke en machtige man.' Ze zou in de jaren dat ze 'onder behandeling' was twee keer elektroshocks hebben gekregen.

Ali Al-Kattab, een arts-assistent die zag hoe Kishmesh werd behandeld, vertelt echter een ander verhaal. 'Als ze werd binnengebracht was ze altijd heel helder, dan kreeg ze schokken en daarna stuurden ze haar terug naar de afdeling.'

De Al-Rashad kliniek is na de val van Bagdad door plunderaars onder handen genomen; volgens het Rode Kruis is een aantal vrouwelijke patiënten daarbij verkracht. Kishmesh was in het ziekenhuis tot het einde. Haar woede strekt dan ook verder dan het regime. 'Er zijn zoveel slechte mensen in Irak, ik wil dat het land wordt gezuiverd van alle slechte mensen', leest ze voor van haar muur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden