Gevangen Turkse intellectuelen kwijnen weg

Een aantal van de gevaarlijkste intellectuelen van Turkije kwijnt weg in de Haymana-gevangenis, een gebouw van gewapend beton dat in de zachtglooiende heuvels op een uurtje rijden van Ankara ligt....

Reuter

HAYMANA

Fikret Baskaya loopt er bijvoorbeeld rond, een 55-jarige hoogleraar economie die in Frankrijk heeft gestudeerd. Baskaya draagt tijdens zijn wandelingen door zijn cellencompartiment en over de belendende binnenplaatsjes een trui en een keurig overhemd. Zijn celgenoot, Haluk Gerger, is een schrijver van middelbare leeftijd met een buikje. Hij spreekt vloeiend Engels, wat op zijn studententijd in Washington en Oxford is terug te voeren.

Aan de andere kant van de betonnen gang zit de 32-jarige dichter en journalist Yilmaz Odabasi opgesloten. Yilmaz doodt de tijd door gebogen over een schriftje verzen uit te braken.

Wat hebben ze gedaan? Baskaya schreef een boek waarin hij kritiek leverde op de sociaal-economische ontwikkeling van Turkije en de ideologische rechtvaardiging door de machthebbers. Gerger stelde dat gewelddadige bewegingen ontstaan waar de gewone kanalen voor het uiten van maatschappelijke onvrede zijn afgesloten. Odabasi schreef gedichten.

En hoe luidt de aanklacht? Separatistische propaganda of racisme, omdat ze de Turkse politiek ten aanzien van de Koerdische minderheid en de reeds tien jaar slepende Koerdische guerrilla-oorlog in het zuidoosten aan de kaak stelden.

'In Turkije wordt het filosofische concept ''Ik denk, dus ik ben'' begrepen als ''Ik denk, dus ik ben een terrorist'' ', zegt Gerger, die net als Baskaya vijftien maanden moet zitten in deze gevangenis. Haymana wordt wel de 'gesloten universiteit' genoemd, vanwege zijn grote populatie prominente intellectuelen.

'Ik probeerde de redenen voor de oorlog met de Koerden te doorgronden, maar zelfs dat wordt tegenwoordig als een daad van terreur beschouwd.'

Turkije heeft in de zeventig jaar van zijn moderne bestaan nooit volledige vrijheid van meningsuiting gekend. Wie militairen, autoriteiten of de vader van de republiek, Mustafa Kemal Atatürk, beledigt, riskeert sinds jaar en dag een gevangenisstraf. Maar mensenrechten-activisten en advocaten hebben het idee dat de Turkse staat de laatste twee jaar de teugels heeft aangehaald, uit angst dat de Koerdische kwestie en de opstand van de Arbeiderspartij van Koerdistan (PKK) onbeheersbaar worden.

De oorlog, die de Turken naar schatting 7 miljard dollar per jaar kost, brengt op grote schaal mensenrechtenschendingen door het leger met zich mee. Duizenden delen het lot van de drie mannen in de Haymana-gevangenis, omdat iedere openbare meningsvorming over de Koerdische kwestie in de kiem wordt gesmoord.

Fanatieke officieren van justitie, gewapend met het wijdlopige Turkse wetboek van strafrecht, hebben 110 mensen achter de tralies gezet vanwege uitlatingen of publikaties die botsen met het officiële standpunt ten aanzien van de Koerdische kwestie, zo blijkt uit gegevens van de Turkse Journalistenvereniging.

Nog eens vierduizend man - onder wie vaksbondsleden, advocaten, journalisten en mensenrechtenactivisten - staan terecht op beschuldiging separatistische propaganda te hebben verspreid. Maar de Turken, die een douane-unie met de Europese Unie hebben gesloten, zullen onder westerse druk hun staat van dienst moeten beteren.

De voortekenen zijn niet gunstig. De parlementaire behandeling van een wetsontwerp dat de beperkingen op de vrijheid van meningsuiting gedeeltelijk opheft, dreigt te verzanden. De legalisering van onderwijs in de Koerdische taal of Koerdische televisie staan zelfs niet eens op de agenda. 'De facto valt er enkel achteruitgang te constateren in Turkije, hoe je het ook bekijkt', zegt gevangene Baskaya in zijn cel.

In december 1994 werden acht Koerdische parlementsleden veroordeeld wegens het steunen van de verboden PKK. Het bewijsmateriaal bestond uit een aantal publieke uitspraken ten gunste van de Koerdische rechten. In deze zaak kregen zes aangeklaagden gevangenisstraffen tot vijftien jaar opgelegd.

Dit jaar werd tegen een van de bekendste schrijvers van Turkije, Yasar Kemal, een aanklacht ingediend. Kemal had een artikel geschreven waarin hij Turkije ervan beschuldigde 'een campagne van leugens' te voeren om zijn onderdrukking van de Koerden te rechtvaardigen. In februari werd de toonaangevende pro-Koerdische krant gedwongen haar uitgave te staken.

De strategie van de Turkse regering - de bevolking monddood maken - heeft echter een boemerang-effect. Naarmate het Turkse leger de Koerden in het zuidoosten hardhandiger ging bestrijden, verplaatste de PKK haar terreuroperaties verder westwaarts. Gevolg: doordat de PKK in heel Turkije gewelddaden pleegt, kan niemand nog om de Koerdische kwestie heen.

Baskaya, Gerger en Odabasi zitten nog vast, maar ook zij trekken profijt van het ontluikende debat. Hun gevangenschap wordt geridiculiseerd op tv en fel aangevochten in kranten, door cartoonisten en columnisten. Europa en de Verenigde Staten beschouwen de Turkse mensenrechtenschendingen als een struikelblok bij het aanhalen van de banden met de Turken.

Deze wetenschap kan Gerger, die nog drie jaar moet zitten als hij blijft bij zijn weigering 200 miljoen Turkse lira (achtduizend gulden) boete te betalen, enigszins troosten. 'Zolang ik geloof dat mijn protest iets betekent, weiger ik te betalen. Ik wil leven in een land waar mensen zich normaal kunnen gedragen, maar in Turkije moet je nu eenmaal soms de held spelen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.