Gevangen in het web van de Russische geheime dienst

Op 17 januari wordt de Russische activist Alexander Dolmatov dood gevonden in zijn cel in Rotterdam. Wie het leven van Dolmatov reconstrueert, komt terecht in een duistere wereld vol intriges.

'We willen antwoorden', zegt Oksana Tsjelysjeva. Samen met twee vrienden van de Russische asielzoeker Alexander Dolmatov, die twee weken geleden zelfmoord pleegde in een Rotterdamse cel, is de mensenrechtenactivist in Nederland. 'We willen dat de geruchten stoppen, dat zijn lichaam terug kan naar Rusland en dat hij eindelijk in vrede kan rusten.'


Het verhaal van Dolmatov, dat Tsjelysjeva en de vrienden stukje bij beetje proberen te reconstrueren, lijkt zich af te spelen in twee parallelle werelden. De ene wereld is als een grimmige Bondfilm waarin geblindeerde auto's voor appartementen wachten, telefoons zomaar aan- en uitgaan en ontmoetingen nooit zijn wat ze lijken.


De andere wereld is de geordende werkelijkheid van de Nederlandse Immigratiedienst IND. Een wereld van wetten en overtredingen, waarin het verleden garant staat voor de toekomst en een Russisch oppositielid niets meer te vrezen heeft van de Russische autoriteiten dan een boete van 500 roebel, zo'n 12,50 euro.


Elke 31ste van de maand om vijf uur 's middags vertrok ingenieur Alexander Dolmatov van zijn werk in een fabriek voor tactische raketten in de stad Koroljov naar Moskou, 7 kilometer verderop. Een uur later stond hij tussen de activisten op het Triomfplein in de Russische hoofdstad te demonstreren voor het recht op vereniging. Hij was een witte raaf en dat wist hij.


'Mijn werkplek en de oppositionele activiteiten kunnen niet met elkaar worden gecombineerd volgens de Russische autoriteiten', omschrijft hij later zijn 'paradoxale situatie' in een verhoor met de IND, waarvan de Volkskrant het verslag heeft ingezien. De raketfabriek werd gecontroleerd door de Russische geheime diensten en was geen plek voor activisten, dat werd hem steeds duidelijker.


In 2008 nodigde de chef van de veiligheidsdienst op zijn werk hem voor het eerst uit voor een gesprek. Of hij klussen wilde doen voor het landsbelang. Dolmatov (dan 31) is gevleid dat hij is opgemerkt. Maar na wat nadenken besluit hij dat dit niet de mensen zijn met wie hij 'graag wil omgaan'.


Drie jaar later, op 30 november 2011, wordt hij weer gebeld. Dolmatov heeft zijn politieke activiteiten inmiddels opgeschroefd. Hij loopt mee met de betogingen op de 31ste van de maand, waarbij hij geregeld wordt opgepakt. Hij verspreidt pamfletten over de parlementsverkiezingen en laat zich uit protest tegen het gebrek aan oppositie als kiezer uitschrijven voor die verkiezingen.


De veiligheidschef, ene Kosjelev, neemt hem mee naar een café, waar ze een andere man ontmoeten die zich Denis noemt. Weer vragen ze hem of hij een klus wil doen, ditmaal in Europa. Denis zegt: 'Mensen worden om diverse redenen verrader. Sommigen hebben geld nodig. Iemand kan in ruil voor verraad de dure behandeling van een ernstige ziekte worden beloofd.'


'Op dat moment begreep ik waarom dit zo werd geformuleerd', verklaart Dolmatov later tegen de IND. 'Ik had enige tijd daarvoor informatie opgezocht over de eerste symptomen van een bepaalde ziekte.' Ook blijken de mannen op de hoogte van zijn internetgedrag. Op het web heeft hij gekeken naar de kosten van een verblijf in Europa. 'Ik begreep dat de feitelijke redenen van de ontmoeting iets anders waren dan werd voorgesteld', zegt Dolmatov. 'Ik dacht, ze willen me niet rekruteren, ze willen me onderzoeken.'


Bezoek van de geheime dienst

In februari 2012 beginnen voor Dolmatov naar eigen zeggen 'de echte problemen'. Hij wordt voor de derde maal benaderd door de veiligheidsdienst op zijn werk. Ze zeggen dat hij zijn paspoort moet inleveren en zijn deelname aan protestacties moet staken. Dit keer zijn ze niet meer zo vriendelijk.


Een week nadat hij met tienduizenden anderen op 6 mei heeft meegelopen in een grote - uit de hand gelopen - demonstratie tegen de terugkeer van Poetin als president, besluit Dolmatov onder te duiken. De directe aanleiding is de ontmoeting met een 'provocateur'. De man hoort hem uit over zijn plannen, biedt hem aan te helpen met een visum voor de VS en geeft hem snoepjes waarvan Dolmatov maagklachten krijgt.


De ingenieur voelt zich opgejaagd. Zijn telefoon gaat vanzelf aan en uit. Hij hoort van zijn moeder dat mannen van zijn werk navraag naar hem doen bij zijn appartementencomplex. Een bekende vertelt dat er bij zijn portiek een paar uur lang een auto met geblindeerde ramen staat, met drie mensen erin.


Wanneer er een reeks arrestaties van '6 mei'-demonstranten plaatsvindt, besluit Dolmatov Rusland tijdelijk te verlaten. Hij vliegt via Kiev naar Amsterdam. Eenmaal in Nederland blijkt zijn voorgevoel gegrond. Zijn moeder vertelt hem telefonisch dat er medewerkers van de strafrechtelijke recherche bij haar zijn langsgeweest. 'Zij hebben mijn moeder gezegd dat ze me hadden gezocht vanwege mijn banden met extremistische organisaties en vanwege mijn deelname aan betogingen.'


Een dag later brengen ook leden van de geheime dienst een bezoek aan zijn moeder. Ze nemen Dolmatovs laptop in beslag. Een van de agenten fluistert haar toe dat Dolmatov beter niet kan terugkomen. 'Nadat me dit ter ore was gekomen, heb ik besloten een asielaanvraag in te dienen in Nederland.'


Golf van repressie

Dolmatov ziet zijn toekomst in Nederland zonnig in. Hij wil de taal leren, opnieuw beginnen en hij discussieert met Denis Solopov, een Russische vluchteling in Nederland, over de mogelijkheden om een bedrijf op te zetten. 'Hij verkeerde in de illusie dat hij snel asiel zou krijgen', zegt Solopov tegen zijn broer Maksim. 'Dat dit Europa was... democratie, vrijheid.'


Ondertussen ontvouwt zich tijdens Dolmatovs asielprocedure de 'nieuwe repressie' van de Russische president Poetin. Er worden wetten aangenomen met draconische straffen voor 'ongeoorloofd demonstreren'. Er worden steeds meer betogers van de 6 mei-demonstratie opgepakt - bijna allen zitten nog altijd in voorarrest. En de definitie van hoogverraad wordt zodanig verruimd dat bijna elke informatieoverdracht aan buitenlanders eronder kan vallen.


Op televisie verschijnen documentaires waarin de leiders van de protestbeweging worden afgeschilderd als lieden die zich vanuit het Westen laten financieren om in Rusland revolutie te stichten.


Bij Dolmatov groeit de vrees dat hij bij terugkeer zal worden gezien als een spion. 'Als je het land verlaat als politiek vluchteling, ben je automatisch een landverrader', zegt Denis Solopov, met wie Dolmatov zijn zorgen deelt. Een activistische raketingenieur die zich in het Westen geheimen laat ontfutselen over Ruslands wapenindustrie - het zou de gedroomde kans zijn voor de machthebbers om de Russische oppositie verder in een kwaad daglicht te stellen.


Hoewel Dolmatov beschikte over een zogeheten lage security clearance (het niveau waarop hij vertrouwelijke informatie kon inzien), begrijpt hij dat het naakte feit alleen dat hij door Nederlandse autoriteiten is ondervraagd genoeg is om hem in Rusland als verrader van het moederland te veroordelen. Die gedachte doet pijn. Dolmatov mag de regerende elite een stel immorele bandieten vinden, hij houdt van zijn land.


Maar in Dolmatovs verhoren met de IND, die in juli plaatsvonden, nog voordat de Russische wetten voor hoogverraad werden verscherpt, gaat het vooral over de kans op vervolging wegens de 6 mei-demonstratie.


Op 25 oktober krijgt Dolmatovs advocaat, Marq Wijngaarden, bericht dat de IND voornemens is het asielverzoek af te wijzen. De IND beroept zich op Dolmatovs ervaringen uit het verleden (herhaaldelijk opgepakt, maar altijd weer vrijgelaten). Daarbij wordt niet gelet op de drastisch gewijzigde situatie voor oppositieleden. De enige verwijzing naar de actuele situatie is een Amerikaans landenrapport over Rusland uit 2011. 'De veronderstelling dat hij heeft te vrezen voor de Russische autoriteiten is niet geloofwaardig geacht.'


Ook zegt de IND niet te begrijpen waarom de geheime dienst Dolmatov zou hebben willen rekruteren, gezien zijn activisme. 'Het valt niet in te zien waarom juist betrokkene gevraagd werd door kennelijk een voormalig lid van de inlichtingendienst om te spioneren voor het Russische landsbelang, zelfs nadat hij meerdere keren was opgepakt bij demonstraties.'


Dolmatov zelf maakt zich steeds meer zorgen over de bemoeienis van de geheime dienst. Hij snapt waarom de Federalnaja Sloezjba Bezopasnosti (FSB), de Russische geheime dienst, belangstelling voor hem had als activist in een raketfabriek. Ook is hij ervan overtuigd dat de FSB hem zou weten te vinden, 'als ze zouden beslissen me uit de weg te ruimen'.


Dat was geen ongegronde angst, weet Geert Ates, directeur van mensenrechtenorganisatie United, die geregeld contact had met Dolmatov. Ates volgt de mensenrechtensituatie in Rusland van nabij. Het voornemen van de IND kan hij niet rijmen met het beleid van Buitenlandse Zaken. 'Het ministerie zegt juist dat Nederland Russische activisten gaat helpen.'


Op 15 november treft advocaat Wijnbergen een totaal veranderde Dolmatov aan. Wijnbergen is samen met een Russische tolk. Ze hebben een ontmoeting met Dolmatov om verdere stappen te bespreken. Maar Dolmatov maakt een angstige indruk. Hij lijkt de moed om door te vechten te hebben verloren.


'In het najaar, lang voordat hij de afwijzing op zijn asielaanvraag kreeg, veranderde Dolmatov', zegt zijn vriend Dimitri Netsjajev, die nu in Nederland op bezoek is. 'Voor die tijd belde en mailde hij geregeld met zijn moeder en zijn vrienden. Hij was heel sociaal in het asielzoekerscentrum en hij deed vrijwilligerswerk in een bejaardentehuis. Hij stuurde foto's van zichzelf op, lachend op een fiets.' Maar eind augustus begint Dolmatov afstand te nemen van zijn vrienden en van de medebewoners in het asielzoekerscentrum.


De verandering valt samen, zegt Netsjajev, met Dolmatovs gang naar de orthodoxe Aleksandr Nevski-kerk in Rotterdam. Voor het eerst in zijn leven gaat Dolmatov ter biecht. Vader Grigori, die lang met hem spreekt, beschrijft hem als iemand die 'intern verscheurd' is en waarschuwt hem dat 'wie de weg naar God inslaat altijd tegenkrachten krijgt te verwerken'.


Aan zijn advocaat laat Dolmatov die 15de november weten niets meer te willen zeggen over de FSB en over de dreigementen, uit angst voor de gevolgen. Op de vraag of hij door de FSB is bedreigd, antwoordt hij ontkennend. Zijn besluit om te zwijgen noemt hij 'voortschrijdend inzicht'. Wijngaarden meldt dit in zijn reactie op het IND-voornemen en herinnert de dienst aan de grondig veranderde situatie in Rusland.


In de negatieve beschikking van 14 december zegt de IND op de hoogte te zijn van de verscherpte wet inzake landverraad en van de andere ontwikkelingen. Toch vindt de IND dat alles geen reden voor Dolmatov om niets meer los te laten over de druk die de FSB op hem uitoefende. Nu hij heeft 'nagelaten' zijn angst voor de FSB nader te onderbouwen, 'wat verwacht mag worden', handhaaft de dienst haar oordeel. De IND blijft erbij dat Dolmatov bij terugkeer hooguit een boete van 500 roebel wordt opgelegd.


'Mama mamoelitsjka'

Dan breken de anderhalve maand aan tussen Dolmatovs afwijzing en zijn zelfmoord. Zijn moeder, zijn vrienden, zijn Nederlandse advocaat en een onderzoekscommissie van de overheid zijn bezig met een reconstructie van wat er in die periode is gebeurd.


Dolmatov lijkt van de aardbodem te zijn verdwenen. Hij komt niet opdagen op een afspraak met zijn advocaat om een hoger beroep te bespreken. Zijn moeder belt hem dagenlang, maar tevergeefs. Hij heeft geen contact meer met Denis Solopov of met zijn vriendin Marina. Vader Grigori van de Aleksandr Nevski-kerk ziet hem midden december voor het laatst.


Op 6 januari krijgt zijn moeder hem eindelijk weer aan de lijn. Ook de twee dagen daarop spreekt ze hem, maar altijd kort. Hij klinkt treurig, slaperig. 'Hij was zichzelf niet.'


Op 10 januari belt Wijngaarden met het asielzoekerscentrum, maar daar is hij niet. Uiteindelijk dient de raadsman op 11 januari, net voor de deadline, het beroep in tegen de negatieve beschikking.


Volgens de Russische krant Kommersant is Dolmatov niet lang voor zijn dood benaderd door collega's van de raketfabriek, die hem vertellen dat FSB-agenten naar zijn kantoor waren gekomen, mensen ondervraagden en aankondigden dat ze hem gingen opsluiten wegens spionage en verraad.


Op zondagavond 13 januari belt Dolmatov om nog onduidelijke redenen vanuit het asielzoekerscentrum de politie en wordt meegenomen naar een politiecel. Drie dagen later brengt de politie hem naar het uitzetcentrum in Rotterdam, hoewel zijn beroepsprocedure nog loopt en hij tot die tijd legaal in Nederland is. Hij stuurt een sms naar zijn vriendin Marina. 'Ik zit in een gevangenis in Rotterdam. Ik heb een advocaat nodig.' Als ze hem probeert te bellen, is de telefoon uitgeschakeld. Een dag later wordt Dolmatov dood gevonden in zijn cel. Bij zijn lichaam ligt een afscheidsbriefje. 'Mama, mamoelitsjka, ik vertrek om niet als een verrader terug te keren...'


Over het waarom van zijn zelfmoord blijft het vooralsnog gissen. Zijn vrienden die op bezoek zijn in Nederland hebben hun hoop gevestigd op de onderzoeken die lopen. Woensdagmorgen herdachten ze Dolmatov (36) in een besloten Russisch-orthodoxe dienst. Dimitri Netsjajev: 'De zon ging schijnen. Ik zie dat als een teken. Het zal goed komen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden