De etnische Kazachse Sayragul Sauytbay werd gedwongen les te geven in een Chinees kamp. Zij vluchtte naar Kazachstan en krijgt inmiddels politiek asiel in Zweden.

Reportage Chinese heropvoeding

Gevangen in een heropvoedingskamp om een goede Chinees te worden

De etnische Kazachse Sayragul Sauytbay werd gedwongen les te geven in een Chinees kamp. Zij vluchtte naar Kazachstan en krijgt inmiddels politiek asiel in Zweden. Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Naar schatting zo’n miljoen Oeigoeren, Kazachen en andere islamitische minderheden zitten vast in Chinese heropvoedingskampen. Een soort kostscholen, zegt Beijing. De gruwelijke verhalen van oud-gevangenen doen iets anders vermoeden. 

Het was al donker toen kleuterschooldirectrice Sayragul Sauytbay met een busje werd overgeplaatst naar een nieuwe school. Maar het licht van de koplampen was genoeg om te zien dat de school zich in de bergen bevond, achter een hoge muur met prikkeldraad.

De leerlingen geloofden in God, was haar verteld door leden van de Chinese Communistische Partij. Als partijlid met een afgezworen islamitische achtergrond, leek Sauytbay uitermate geschikt om van deze moslims Chinezen te maken.

Sauytbay herinnert zich haar leerlingen als de stilste die ze ooit had. Dat kwam vooral door de camera’s in het lokaal en de cipiers die door de gangpaden patrouilleerden, zegt ze. ‘Wie emoties toonde, werd meteen afgevoerd.’

Ze bijt op haar onderlip om haar eigen emoties te onderdrukken.

Vier maanden gaf Sayragul Sauytbay (42) les in Mandarijn en politieke ideologie in een van China’s geheime heropvoedingskampen voor Oeigoeren, Kazachen en andere islamitische minderheden. De Verenigde Naties schatten dat er meer dan een miljoen mensen zijn opgesloten.

China heeft het bestaan van de kampen onlangs toegegeven. Maar pas nadat tal van nieuwe omheinde gebouwen waren ontdekt op satellietbeelden en mensenrechtenorganisaties bewijzen hadden verspreid. China vergelijkt de kampen met kostscholen. Met persoonlijke vrijheden voor de leerlingen, aldus de gouverneur van Xinjiang, de westelijke provincie waar de kampen staan.

‘De Chinezen spreken van onderwijsinstellingen’, zegt Sauytbay. ‘Maar het zijn concentratiekampen.’

Sauytbay, een etnische Kazachse, en vier oud-gevangenen doen hun verhaal in de dunbevolkte steppe van Zuidoost-Kazachstan, aan de voet van het gebergte dat de grens met China vormt. Na hun internering vluchtten ze hierheen om uit de greep van China te blijven. Dat lukt niet altijd, zal later in dit verhaal blijken.

Op de vlucht

In de zanderige dorpen kom je meer Kazachen tegen die pas gearriveerd zijn uit China. Allemaal vertellen ze dat hun voorouders in de vorige eeuw naar China vluchtten toen de communisten van de Sovjet-Unie hun vaderland opslokten. Nu komt het gevaar van de Communistische Partij van China en hebben ze opnieuw de benen genomen, terug naar Kazachstan.

Bakitzjan Noerdaulej, de oude imam van het stoffige stadje Zjarkent, kwam aan in 2005, na een celstraf in China wegens het prediken van de islam. Met zijn familie en vrienden in China neemt hij geen meer contact op, uit angst dat zij dan worden gearresteerd – de Chinese veiligheidsdiensten monitoren alle communicatie. Maar dankzij andere Kazachen die net terug zijn, weet Noerdaulej dat zeven van zijn kennissen nu in kampen zitten.

Misschien wel in net zo’n stille klas als die van Sauytbay. Iedereen droeg er blauwe gevangenisuniformen en had kortgeschoren kapsels, vertelt ze. Bij de mannen moest de baard er ook af. De jongste leerling was een meisje van 13, de oudste een vrouw van 83.

Met verschillen in leeftijd en niveau mocht Sauytbay van haar leidinggevenden geen rekening houden. ‘De dagtaak was tweehonderd Chinese woorden uit je hoofd leren. Wie dat niet kon, kreeg ’s avonds geen eten.’

Soms werd de druk op zwakkere leerlingen nog verder opgevoerd. ‘Dan moesten ze van de cipiers rechtop staan en net zo lang Chinese woorden uitschreeuwen tot ze in elkaar zakten.’

Haar verhaal is onmogelijk te verifiëren. China laat geen buitenlandse journalisten toe in de kampen. Maar het sluit aan bij eerdere omschrijvingen door mensenrechtenorganisaties en bij de getuigenissen van de vier oud-gevangenen die de Volkskrant sprak.

Sauytbay zegt dat ze de baan in het kamp niet kon weigeren. Ze vreesde dat ze anders zelf opgesloten zou worden.

Tijdens het gesprek in bijzijn van haar advocaat kijkt ze regelmatig achterom naar haar zoontje en dochtertje, die tikkertje spelen. Sinds Sauytbay eind vorig jaar de eerste oud-kampmedewerker werd die een getuigenis aflegde in een rechtbank, worden zij en haar gezin geschaduwd. Ze denkt door agenten van de Chinese geheime dienst.

Het vakkenpakket in de kampen is niet beperkt tot Mandarijnse les. Er is ook zangles: samen de liederen van de Communistische Partij zingen. En er zijn colleges ideologie: de autobiografie van president Xi Jinping uit het hoofd leren.

Goelzira Aoejelchan, een 39-jarige vrouw met haar blauwe doek weer vertrouwd om haar hoofd, kan de lesstof nog zo opdreunen. ‘Een mens gaat niet naar de hemel. Er bestaat geen volk als de Oeigoeren of de Kazachen. Xi Jinping is een genie met heel goed beleid voor de 21ste eeuw.’

Veel effect hadden de lessen niet op haar. ‘Xi Jinping kan doodvallen’, zegt ze fel.

Goelzira Aoejelchan met haar gezin in Kazachstan. Zij werd in juli 2017 geïnterneerd tijdens familiebezoek in China en zat vijftien maanden vast. ‘Ze zeiden dat ik politiek zou gaan leren.’ Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Gedwongen injecties

Een paar keer tijdens het gesprek in haar woning in een steppedorpje excuseert ze zich voor haar vermoeide voorkomen. Komt door de injecties die ze tot enkele maanden geleden gedwongen toegediend kreeg in China, zegt ze. Een transparant goedje, ze weet niet wat het was – alleen dat je er zwak van wordt. Andere oud-gevangenen klagen er ook over.

Haar internering kwam als een totale verrassing voor haar. Aoejelchan woonde al drie jaar in Kazachstan toen ze in juli 2017 naar China reisde om haar zieke vader te bezoeken. Op de grens confisqueerden Chinese douaniers haar paspoort en namen haar mee in een busje. ‘Ze zeiden dat ik vijftien dagen politiek zou gaan leren.’

Het werden vijftien maanden in drie verschillende heropvoedingskampen. In een oude legerkazerne, een voormalig ziekenhuis en als laatste in een hoog gebouw. ‘Het zag er mooi uit van buiten, met op de voorgevel in rode letters ‘school’, maar binnen was het heel eng.’

Drieëndertig mensen per slaapzaal. Vijf roterende camera’s. Twee cipiers. Geen bedden, maar beton. Geen toiletten, maar emmers.

Wie menselijke trekjes vertoonde, kreeg moeilijkheden. Met links schrijven was verboden. Jeuk wegkrabben zonder toestemming ook. Toen Aoejelchan een keer huilde omdat ze een Mandarijns woord niet goed kon uitspreken, werd ze zes uur vastgebonden aan een stoel, zegt ze. Voor het tonen van emoties. ‘Ze gooiden koud water in mijn gezicht om te voorkomen dat ik flauwviel.’

In verhoren kreeg ze steeds dezelfde vragen. Waarom ben je naar Kazachstan verhuisd? Met wie heb je in Kazachstan gesproken? Heb je WhatsApp gebruikt? Televisie gekeken? Weet je wel dat Kazachstan het gevaarlijkste land ter wereld is? Dat het een land van terroristen is?

Hoe China met de Nieuwe Zijderoute ook in Europa steeds meer invloed krijgt

Correspondent Sterre Lindhout ziet Duisberg veranderen in het Chinatown van Duitsland door de containers uit China.

De geleidelijke opmars van China zorgt voor steeds meer verdeeldheid onder Europese regeringsleiders.

China breidt de Zijderoute nu ook uit naar de Noordpool

‘Islamitische dreiging’

De heropvoedingskampen beschermen China tegen een dreiging zo groot als Islamitische Staat, denkt de Communistische Partij. De provincie Xinjiang (Chinees voor ‘nieuw grensland’) is het overgangsgebied van de islamitische wereld naar de Chinese wereld, met ongeveer 12 miljoen Oeigoeren, Kazachen en andere islamitische minderheden. Een broeinest voor religieus extremisme, meent Beijing, dat het gebied in 1949 inlijfde.

De dreiging zou vooral komen van de Oeigoeren. Zij pleegden sinds de jaren negentig steeds zwaardere aanslagen in China. Volgens Oeigoerse activisten uit protest tegen de groeiende Chinese invloed in de provincie. In 2013 bereikten de aanslagen de Chinese hoofdstad: een groep Oeigoeren reed in op een mensenmassa op het Plein van de Hemelse Vrede. Kort daarna sloten Oeigoeren zich aan bij Islamitische Staat, al is niet bekend in welke aantallen.

Voor de regering in Beijing was het genoeg om Chen Quanguo op de provincie af te sturen: de partijsecretaris die eerder een geavanceerde politiestaat invoerde in Tibet. In Xinjiang doet hij er nog een schepje bovenop. Met resultaat, zei de gouverneur onlangs, erop wijzend dat er al twee jaar geen aanslag is gepleegd. Dus gaat de uitroeiing van de islamitische cultuur door.

Het liefst met medewerking van de Oeigoeren en Kazachen zelf. Zjarkinbek Otan (32), kok van traditioneel Chinese gerechten, werd na anderhalf jaar in heropvoedingskampen opgenomen in het veiligheidsapparaat van Xinjiang. Als politieagent moest hij de wacht houden bij de poort van een van de kampen. ‘Ik kon niet weigeren’, verontschuldigt hij zich.

Tien dagen later lieten ze hem plots vrij en kon hij naar Kazachstan. De reden volgens hem: de video’s die zijn vrouw op internet verspreidde over Otans vermissing in China. ‘De Chinezen dwongen me nog om mijn vrouw via de telefoon te vertellen dat ik van haar wilde scheiden en dat ze moest stoppen met die video’s. Dat heb ik gedaan, maar ze luisterde niet.’

Met bewondering kijkt hij naar zijn vrouw. Ze speelt in de gang met hun zoontje, dat niet kan wachten tot zijn teruggekeerde vader weer tijd voor hem heeft.

Ongeveer tweeduizend andere Kazachse gevangenen mochten begin dit jaar ook ineens de grens over. Het Kazachse ministerie van Buitenlandse Zaken bevestigde de plotse toestroom uit China.

Met de eenmalige vrijlating hoopte China de luidruchtigste tegenstanders van de heropvoedingskampen te sussen. Onder leiding van hun onbevreesde aanvoerder Serikzjan Bilasj proberen Kazachse activisten de wereld wakker te schudden over de kampen en over hun vermiste landgenoten. Dat doen ze met video’s op internet, contact met journalisten, brieven met bewijs aan de VN en aan westerse regeringen. Als gevolg bereiden de VS nu sancties voor, meldden Amerikaanse media in mei.

Maar met de vrijlating stopten de noodkreten uit Kazachstan niet. Activistenaanvoerder Bilasj bleef mensen overtuigen informatie over de kampen te delen. Tot hij in maart van zijn bed werd gelicht door agenten, in Kazachstan.

China’s macht stopt niet bij het grensgebergte met Kazachstan. De Chinese regering heeft de Kazachse regering onder druk gezet om Bilasj te arresteren, zeggen activisten van zijn organisatie in hun kantoor in Almaty. De beschuldiging van ‘aanzet tot nationale verdeeldheid of haat’ is volgens hen een verzinsel van de Kazachse regering.

Nieuwe Zijderoute

Het instrument waarmee China druk kan uitoefenen op Kazachstan ligt open en bloot op de Chinees-Kazachse grens. Vlak bij de grensovergang die oud-gevangenen gebruikten om naar Kazachstan te vluchten, doemt tussen de steppegrassen een containerhaven op, een van de grootste ‘droge containerhavens’ ter wereld. Gele kranen hijsen Chinese goederen op treinen voor de bredere sporen van Kazachstan. De eindbestemmingen van de goederen liggen in het Midden-Oosten, Afrika, Europa.

Hier begint de Nieuwe Zijderoute, het netwerk aan infrastructuurprojecten waarmee Beijing miljarden mensen koppelt aan Chinese producten. China stak al 200 miljard dollar in de Nieuwe Zijderoute en is van plan de komende jaren een biljoen dollar te investeren. Het geld gaat vooral naar Aziatische landen. Zoals Kazachstan.

Die investeringen heeft China grote invloed gegeven op de binnenlandse politiek van Kazachstan, zegt Aiman Oemarova, de advocaat van de opgepakte Serikzjan Bilasj. ‘De Kazachse regering geeft niets om mensenrechten. Ze wil Chinese investeringen binnenharken.’

Ze vreest ook dat Sayragul Sauytbay, de oud-leerkracht van een heropvoedingskamp, in Kazachstan niet veilig is voor China. Daarom vroeg ze asiel voor haar aan in Zweden. Begin juni vloog Sauytbay met haar gezin naar Stockholm, waar ze politiek asiel krijgen.

Enkele dagen later was de hond van advocaat Oemarova plots dood. Eerder dit jaar had iemand een dode kat opgehangen aan haar voordeur. Oemarova is ervan overtuigd dat haar hond vergiftigd is wegens haar werk voor de mensen die over China’s kampen praten.

Met de opsluiting van Bilasj en huiszoekingen bij zijn organisatie staat de informatievoorziening over de kampen onder druk. Orinbek Koksebek (39), die wegens zijn analfabetisme maar tien Mandarijnse karakters leerde schrijven in vier maanden internering, zegt dat hij dit interview niet gegeven zou hebben zonder Bilasj. De eerste twee maanden na zijn thuiskomst praatte hij met niemand over wat hem was overkomen in China, ook niet met zijn eigen zus. ‘Serikzjan Bilasj kwam naar me toe en vertelde me dat het belangrijk is mijn verhaal te delen. Nu begrijp ik dat informatie onze enige kracht is.’

Nog vaak denkt hij terug aan de Oeigoeren met wie hij samen opgesloten zat in China. Zij bleven achter toen Koksebek voor het laatst een injectie kreeg en nog één keer uit volle borst Rode Liederen moest zingen, voordat hij naar Kazachstan mocht.

‘Ze huilden en baden’, zegt Koksebek. ‘Ze vroegen me of Kazachstan ook een plekje voor hen zou hebben.’

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Aanvullingen en verbeteringen

In een eerdere versie van dit artikel stond dat China een triljoen dollar investeert in de Nieuwe Zijderoute. Correct is: biljoen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden