Gevallen leider voelt zich slachtoffer

Uit angst voor machtsverlies delegeren leiders hun verantwoordelijkheid voor fouten aan mindere goden. Alles beter dan 'sorry' moeten zeggen.

Het geval Murdoch is een treffende illustratie van het gegeven dat leiders zo gehecht zijn aan hun positie dat zij alles doen om die te behouden. Zelfs als dat betekent dat ze als leider mislukken.


Begin juli was Murdoch nog de arrogante gorilla bovenop de rots. Nu is hij een aarzelende oude man die nergens van weet. Is hij die slecht geïnformeerde bejaarde, of speelt hij die? Als hij toneel speelt, waarom zou hij zich dan zo vernederen? Ik vrees dat het hebben van macht en status zo verslavend is dat het onmogelijk is er afstand van te doen.


In een recent artikel verbaast Bill George, hoogleraar aan Harvard Business School, zich erover dat steeds meer machtige mannen, zoals Dominique Strauss-Kahn, Rupert Murdoch en financieel genie David Sokol de weg kwijt lijken te zijn. Leiders die te veel gehecht zijn aan hun positie 'omringen zichzelf met hielenlikkers die ze vertellen wat ze willen horen', stelt George. 'Na verloop van tijd zijn ze niet meer in staat open te discussiëren en hebben anderen geleerd dat ze hen niet met de realiteit moeten confronteren.' Alleen hun vrouwen en kinderen weten nog wel eens tot hen door te dringen.


Met eventueel confronterende naasten weet Murdoch wel raad. Twee keer verving hij zijn vrouw. Zo op het oog steeds voor een jonger ding, maar mogelijk omdat ze te kritisch zijn. Zoons krijgen hoge posities in zijn bedrijf en worden zo medeplichtig. Rebekah Brooks, zijn nepdochter, zal er alles aan doen om 'sugardaddy' te vriend te houden.


De enige die hij niet kan vervangen is zijn moeder van 102. Deze Australische diva van De Goede Doelen heeft zich bij de koop van News of the World laten ontvallen 'that it nearly killed me'. 'Iedereen heeft recht op privacy', verklaart zij haar afkeer van de roddelbladen. 'Ik denk dat het schenden van iemands privacy het ergste is dat er bestaat.' Toen Murdoch zich verontschuldigde bij de ouders en zus van het vermoorde meisje Milly Dowler greep hij niet toevallig terug op de waarden die hij van zijn ouders had meegekregen.


De familie Murdoch vertoont alle elementen die de gemiddelde soapfamilie zo aantrekkelijk maken: rijkdom, ruzie, overspel en een innige omgang met politieke toppers en beroemdheden. Het lijkt of het gedrag van deze byzantijnse familie uniek is, maar eigenlijk is Murdoch niet meer dan een troonklever die zijn macht niet wil afstaan.


Hij wekt de indruk dat hij, zoals vroegere koningen en nu heersende captains of industry, oprecht gelooft dat hij oppermachtig en onfeilbaar is. Als een rel uitbreekt, beginnen ze met soeverein zwijgen. Daarna volgt het bagatelliseren en ontkennen. Vervolgens, als in dit geval de aantijgingen van omkoping van de politie en het afluisteren van telefoons op waarheid lijken te berusten, begint het duiken.


Zo had Murdoch in eerste instantie geen tijd voor een vragenronde in het Britse parlement. Pas nadat hij op de knieën werd gedwongen door de publieke opinie nam hij zijn toevlucht tot het laatste redmiddel: zijn eigen macht en kwaliteiten verloochenen. Hij is niet verantwoordelijk voor dit fiasco, zei hij voor een commissie van het Lagerhuis. De verantwoordelijken zijn volgens hem 'de mensen die ik vertrouwde de tabloid te leiden en mogelijk de mensen die zij vertrouwden'. Kortom: De Anderen. Zeker niet de baas.


Dat is gek. Want is het niet juist de baas die uiteindelijk altijd verantwoordelijk is? Dan bedoel ik niet de formele verantwoordelijkheid, maar de praktische en morele verantwoordelijkheid om te weten wat in je bedrijf speelt. Een baas hoeft niet elk detail te kennen, maar moet wel in grote lijnen weten welke methoden worden gebruikt om het geld te verdienen. Zeker als daar list en bedrog bij worden gebruikt. Zo was bankman Scheringa ook persoonlijk verantwoordelijk voor de ingewikkelde producten van zijn bank.


Bij Murdochs roddelbladen telt maar één ding: primeurs. De blootste foto's, de bloederigste details van de scheiding, het diepste leed van nabestaanden en de exclusieve foto's van een societyhuwelijk. Een primeurrijk medium trekt veel lezers en is daardoor aantrekkelijk voor adverteerders. Zo luidt het businessmodel van Murdoch.


Het is ondenkbaar dat een hoofdredacteur niet weet hoe zijn/haar onderdanen aan een primeur komen. Bij serieuze bladen is de zorg dat de regels van hoor en wederhoor zijn gerespecteerd. Bij roddelbladen is de belangrijkste vraag: houdt het stand bij de rechter? De grootste afgang is immers het plaatsen van een rectificatie.


Een goede hoofdredacteur stimuleert enerzijds het jagen op de primeurs, maar waakt tegelijk voor de kwaliteit. Natuurlijk komt hij niet voor elk berichtje uit zijn kantoor, maar met grote primeurs bemoeit hij zich wel. Al was het alleen maar om zich later overtuigend te kunnen verdedigen als er toch gedonder van komt.


Alles wat ik gelezen heb over Rebekah Brooks bevestigt het beeld van een ambitieuze, gedreven krantenvrouw met de voor vrouwelijke leiders zo kenmerkende controledwang. Zou zij nooit hebben gevraagd: 'prachtige primeur, maar hoe komen we daar eigenlijk aan?'


Murdoch, van wie bekend is dat hij hoofdredacteuren van zijn verschillende kranten zeer regelmatig belde met lof of kritiek, wist ook van niets. Zou hij zijn lieve vriendin Rebekah nooit hebben gevraagd hoe ze aan al die primeurs kwam? Vast wel. Als onechte dochter weet Rebekah dat ze papa te vriend moet houden, maar ook moet beschermen. Waarschijnlijk antwoordde ze iets in de trant van 'het is beter voor jou als je niet weet hoe we eraan komen.' Murdoch weet genoeg. De precaire balans tussen weten en niet-weten blijft in stand.


Ik vermoed dat er maar weinig mensen zijn die Murdochs uitspraken geloven. Maar dat kan hem niet schelen. Zolang hij blijft geloven dat hij aan de macht kan blijven, zal hij alles zeggen. Zelfs dingen die zijn eigen geloofwaardigheid ondergraven.


Nederlandse leiders zijn overigens niet anders. Zij zijn er, net als Murdoch, meester in om wel sorry te zeggen, maar tegelijk de verantwoordelijkheid verre van zich te werpen. Hieronder een kleine bloemlezing van de laatste jaren.


'Ik zeg sorry voor het feit dat klanten hun vertrouwen hebben verloren' (een lid van de raad van bestuur van ING over de bankencrisis).


'Tussen schuld en geen schuld aan de crisis zit een groot grijs gebied' (president Nout Wellink van De Nederlandsche Bank).


'Ik heb een zeldzame immunologische ziekte waarop ik verder niet wil ingaan. Ik dacht niet; ik ga morgen dood, maar ik had veel pijn. Toen heb ik besloten mijn aandelen te verkopen' (Nina Brink over waarom zij haar aandelen World Online verkocht voor de beursgang).


'Ik kan niet precies zeggen hoe het anders had gekund, maar ik kan wel begrijpen dat het beeld is ontstaan dat het kabinet niet geprobeerd heeft om volledig open te zijn. Dat trek ik me aan' (premier Mark Rutte in het debat over de mislukte reddingsactie in Libië).


'Ik heb bestuurlijke verantwoordelijkheid en geen operationele' (minister Hans Hillen in datzelfde debat).


'Waar fouten vermijdbaar zijn, horen ze niet voor te komen' (minister Rosenthal in hetzelfde debat).


Wat al die leiders in het nauw verenigt, is dat ze zichzelf tot slachtoffer maken. Slachtoffer van de publieke opinie, die zo hard en ongenuanceerd oordeelt. Terwijl er juist bij de schuldvraag zo oneindig veel nuances zijn, althans in hun ogen. Nuances die maken dat er wel eens iets misging, maar toch niet zo ernstig dat zij er op aanspreekbaar zijn. Sorry willen ze wel zeggen, maar liefst voor een onbeduidend detail.


Beursanalist Kees de Kort, van AFS Capital Management, verwoordt het treffend. 'Excuses zijn zo meisjesachtig. Wie echt verantwoordelijk is, moet gewoon opstappen.'


Xandra van Gelder

De auteur is oud-redacteur van de Volkskrant en van het kunsttijdschrift OOG. Het verbaast haar dat leiders in nood liever uitvluchten verzinnen dan publiekelijk te erkennen dat er fouten zijn gemaakt, en dat zij ervan wisten.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden