Gevaarlijk voor toeristen, ideaal voor terroristen

In Jemen gaat het slecht. Oorlog in het noorden. Separatisten in het zuiden. Nu blijkt het ook een basis van Al Qaida.

Van onze verslaggeefster Sacha Kester

Voor gezinnen die een paar weken ongecompliceerd aan het zwembad willen liggen, is het nooit een geschikte vakantiebestemming geweest, maar voor avonturiers was Jemen het beloofde land.

Dit was het rijk van de koningin van Sheba en de plek waarvandaan Noach met zijn ark zou zijn vertrokken; de republiek met een hoofdstad die in zijn geheel tot werelderfgoed is uitgeroepen; het Arabië zoals het hele schiereiland er voor de olieboom moet hebben uitgezien.

Maar nu lijkt Jemen zelfs voor de doorgewinterde avonturier (die stiekem hoopte te worden ontvoerd, omdat westerse gijzelaars in Jemen nooit een haar werd gekrenkt, maar ze juist de kans kregen een trots bergvolk van dichtbij te leren kennen) een beetje te veel van het goede. Oorlog in het noorden. Separatisten in het zuiden. En nu blijkt het ook nog eens een belangrijke basis van het terreurnetwerk Al Qaida te zijn, waar de mislukte aanslag met de onderbroek is voorbereid.

Het zijn nu dus vooral journalisten die op het vliegtuig naar Jemen stappen – al kunnen zij het land niet al te diep in reizen, omdat de regering buitenlanders angstvallig in de hoofdstad Sanaa en de havenstad Aden wil houden nadat enkele toeristen vorig jaar werden vermoord.

De artikelen die deze journalisten over Jemen schrijven, verhalen over een angstige bevolking, die achter de middeleeuwse muren van Sanaa fluistert over een nieuwe oorlog. Gewapende conflicten zijn niets nieuws voor Jemen – de 21 miljoen inwoners beschikken niet voor niets over 60 miljoen vuurwapens – maar hoe zou een oorlog tegen Al Qaida eruit zien?

Wordt dat net zoiets als de oorlog tegen de sjiitische minderheid die in het noorden woedt? Dit conflict suddert al jaren, maar is deze zomer tot een uitbarsting gekomen. Opstandelingen van de sjiitische Houthi-stam bezetten er dorpen, die weer door de regering worden gebombardeerd. Hierdoor zijn er duizenden burgers om het leven gekomen en tienduizenden mensen op de vlucht geslagen. Het conflict dreigt over te slaan op de hele regio, omdat het soennitische buurland Saoedi-Arabië geen zin heeft in sjiitische opstandelingen aan zijn grenzen, terwijl het sjiitische Iran suggereert eventueel bereid te zijn de geloofsbroeders bij te staan.

Of, zo vragen Jemenitische mannen in hun witte gewaden met hun traditionele gekromde dolken zichzelf af, zou de oorlog tegen Al Qaida meer op het dispuut in het zuiden lijken? Hier is een separatistische beweging actief, met gewapende rebellen die de vlag van het vroeger onafhankelijke Zuid-Jemen weer hijsen. Noord-Jemen en Zuid-Jemen vormen sinds 1990 één land, maar de zuiderlingen klagen dat ze als tweederangsburgers worden behandeld – en een stijgende werkloosheid voedt dat gevoel.

Feit is in ieder geval dat deze twee conflicten, die in eerste instantie niets met Al Qaida te maken lijken te hebben, de terreurgroep enorm hebben geholpen. Na de aanslagen van 11/9 verklaarde de Jemenitische regering zich wel tot bondgenoot in de strijd tegen het terrorisme, maar Sanaa heeft de strijd tegen de Houthi’s en de separatisten altijd veel belangrijker gevonden. Het beschouwt de groeiende macht van Al Qaida vooral als een westers probleem.

Toen de extremisten in Saoedi-Arabië wel steeds harder werden aangepakt, leek Jemen een voor hen interessante alternatieve basis te zijn: de familie van Osama bin Laden komt er vandaan, er was eerder vanuit deze plek geopereerd (de aanslag in 2000 op de USS Cole) en de Golf van Aden is het enige wat het gebied scheidt van de onrustige Hoorn van Afrika. En het belangrijkste: de centrale regering heeft geen greep op het gebied waar de fel onafhankelijke stammen leven.

Zo af en toe is er in Jemen wel actie ondernomen tegen de terroristen, maar kopstukken konden op mysterieuze wijze weer uit de gevangenis ontsnappen. Zolang de regering Al Qaida een beetje ruimte gaf, zou de organisatie het regime in Sanaa met rust laten, zo leek de redenering.

Maar Jemen heeft nog meer problemen. Het totale gebrek aan vooruitgang was leuk voor de avontuurlijke toerist, maar voor de straatarme bevolking betekent het elke dag weer een gevecht om te overleven. Zo is meer dan de helft van de Jemenitische kinderen ondervoed. Er is bijna geen werk en het grootste exportproduct, olie, zal binnen tien jaar op zijn, terwijl de nieuwe gasvelden niet lucratief genoeg lijken te zijn om het verlies aan inkomsten op te vangen.

Bovendien worstelt het hele land met een chronisch watertekort, wat wordt verergerd door de nationale verslaving aan qat: blaadjes waar je een beetje high van raakt als je er op kauwt.

Overal waar de grond ook maar een beetje geschikt is voor de landbouw, wordt dit plantje geteeld. De struiken slurpen ongeveer eenderde van het water op dat jaarlijks wordt verbruikt – water dat afkomstig is uit ondergrondse bronnen die zich in duizenden jaren hebben gevuld, maar nu in hoog tempo worden leeggepompt.

De elite maakt zich ondertussen vooral druk over de opvolging van president Ali Abdullah Saleh, die al 31 jaar aan de macht is, en dit jaar 68 zal worden. Binnen zijn eigen Sanhan-stam bijvoorbeeld, staan de banden van trouw onder spanning omdat familieleden hun positie veilig proberen te stellen in de hoop straks zelf president te kunnen worden.

‘Dit land dreigt ten onder te gaan’, vreest dr. Abdullah al-Faqih, hoogleraar politieke wetenschappen aan de universiteit van Sanaa. ‘De verschillende crises bijten elkaar in de staart (...) en het risico bestaat dat we dezelfde kant op gaan als Somalië’, zei hij tegen de BBC.

‘We kunnen af en toe wel een hoofd afhakken van het veelkoppige monster dat Al Qaida heet’, zegt Gregory D. Johnsen, Jemen-expert aan de Universiteit van Princeton. ‘Maar als we de armoede niet bestrijden, groeit er elke vijf jaar weer een nieuwe kop aan om tegen te vechten.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden