Gevaarlijk los zittende stenen

De gevolgen van journalistieke onnauwkeurigheden zijn vaak enorm, betoogt de Amerikaanse journalist Craig Silverman in Regret the Error. Maar veel verder dan het opsommen van blunders komt hij niet....

Het weekblad Vrij Nederland kende tientallen jaren lang een rubriek met drukfouten, verhaspelde zinnen en vreemde berichten uit andere kranten en tijdschriften. Geknipt voor U heette de rubriek, waarvan de toenmalige hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse om de zoveel tijd een selectie in boekvorm uitbracht met titels als Vrouw bijt hond en Tineke laat hoogtepunten zien. In de meeste gevallen ging het om weinig schokkende stukjes .

Spel- en drukfouten, halve waarheden, ongegronde schattingen, plagiaat, geretoucheerde foto’s, verzonnen getuigen, persoonsverwisselingen – ze zijn zo oud als de media zelf. In een poging de betrouwbaarheid van de pers vast te stellen, kwam een Amerikaanse onderzoeker al in de jaren dertig tot de conclusie dat bijna de helft van de berichten in regionale dagbladen volgens de bronnen feitelijke fouten of verkeerde interpretaties bevatte. Dergelijke metingen zijn sindsdien een aantal keer herhaald, laatstelijk in 2005, en de uitkomsten daarvan zijn weinig bemoedigend: ruim 60 procent van de nagetrokken berichten in veertien kranten, verspreid over de VS, bevatte volgens de betrokken bronnen fouten.

De gevolgen van journalistieke vergissingen zijn lang niet altijd onschuldig. Dat laat zich denken: wie een bedrijf heeft dat door een naamsverwisseling publiekelijk in verband wordt gebracht met een misdaadorganisatie, of wie een foto van zichzelf op een strand in Thailand terugziet als illustratie bij een reportage over sekstoerisme, zal het lachen snel vergaan. De kans is groot dat een programma of een krant die zo’n fout maakt, er niet vanaf komt met een eenvoudige rectificatie .

Het zijn evenwel niet alleen de somber stemmende resultaten van het wetenschappelijk onderzoek en de mogelijke juridische en financiële gevolgen van journalistieke fouten die om een serieuze aanpak van het probleem vragen. De toenemende mondigheid van het publiek, de beschikbaarheid van meer en andere bronnen en de opkomst van weblogs hebben zonder twijfel bijgedragen aan een verdere ondermijning van het vertrouwen in de media. En het is juist dit gebrek aan vertrouwen dat aanleiding blijkt om een abonnement op te zeggen.

Daarmee is het streven naar een grotere accuratesse een kwestie van overleven geworden, aldus de Amerikaanse journalist Craig Silverman in Regret the Error, dat geheel gewijd is aan het falen van de journalistiek. In een tijd waarin de gevestigde media lezers en kijkers verliezen en de journalistiek haar bestaansrecht verdedigt met een beroep op haar professionaliteit, dient het herstel van vertrouwen voorop te staan. En als het gaat om vertrouwen en geloofwaardigheid, zo betoogde het kritische Amerikaanse weekblad de The New Republic, ‘moeten alle feiten kloppen: een los zittende steen verzwakt de hele structuur’. Regret the Error is geschreven met passie en een duidelijke missie, waarin tegelijkertijd de hand van de amateur zichtbaar wordt. Het zit vol verhalen en interessante historische uitwijdingen over de Amerikaanse persgeschiedenis, met mooie passages over het verdwijnen van de correctors, de bloei en het langzame afsterven van de fact checkers bij weekbladen en kranten, die een permanente strijd leverden met hun ‘natuurlijke vijand’: de journalist.

Erg diep gaat de analyse van Silverman evenwel niet. Puttend uit een rijke verzameling anekdotes, rectificaties, historische wetenswaardigheden, wetenschappelijk onderzoek en eigen naspeuringen legt hij weliswaar de vinger op uiteenlopende vormen van journalistiek falen, maar veel verder dan een waarschuwing komt hij eigenlijk niet. Uiteindelijk lijken alle fouten en misstanden op elkaar: het is allemaal erg, of het nu gaat om propaganda, opzettelijke misleiding of drukfouten.

Deze onevenwichtigheid komt terug in de opbouw van het boek. Zo heeft Silverman tientallen pagina’s opgevuld met rectificaties die hij in de loop der jaren voor zijn website RegretTheError.com heeft verzameld – vast en zeker de ‘funniest and most shocking media corrections of our time’ waarnaar de flaptekst verwijst. Dit soort ingrepen voegt weinig tot niets toe. Er is een grote behoefte aan accuratesse in de journalistiek. Maar dat streven had Silverman beter gediend met een minder flodderige aanpak en scherpere analyses.

Frank van Vree

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden