Getver! Koeienhersens

De afkeer is even intens als de bewondering. De installaties van Roger Hiorns roepen de heftigste emoties op bij de bezoeker.

Op reis door India stuitte televisieverslaggever Jelle Brandt Corstius op een onzichtbare muur. De vloeibare gedachtensprongen van zijn hindoe-istische medemens bleken onbegrijpelijk voor hem, een man zonder geloof.


Brandt Corstius zou op slag gelovig worden als hij de tentoonstelling bezoekt van de Britse kunstenaar Roger Hiorns (1975) in De Hallen in Haarlem. Zelden een expositie gezien van een hedendaagse kunstenaar die zo verwart, raakt, betovert en misselijk maakt.


Dat Hiorns in Haarlem is te zien, is de verdienste van het inmiddels illustere duo directeur Karel Schampers en curator Xander Karskens. Hiorns is een grote vis. Hij zette zich in 2008 in een klap in de schijnwerpers met zijn werk Seizure. Daarin dompelde hij het interieur van een arbeiderswoning in Londen onder in kopersulfaat, een mysterieus, hemelsblauw goedje dat ook als bestrijdingsmiddel wordt gebruikt. De kopersulfaatkristallen gaven het huis een sprookjesachtige en tegelijk angstaanjagende gloed. Ze bleven woekeren en groeien, onbeheersbaar, als het monster van Frankenstein. Het leverde Hiorns een nominatie op voor de prestigieuze Britse Turner Prijs.


Zo'n nominatie is natuurlijk gevaarlijk, want ze wekt torenhoge verwachtingen. Opgeschroefd door de stoet aan waarschuwingen - 'Pas op: vallende munten', 'Deze tentoonstelling bevat naaktmodellen' - oogt de eerste van de twee door Hiorns ingerichte zalen karig conceptualistisch. Al te karig. De zaal is zo kil en leeg als een verlaten hal van een autofabriek in Detroit, met zijn rondslingerende motorblok en zijn drie morsige bankjes.


Vijf minuten later geurt de zaal van warmte. Veroorzaakt door een knapperend vuur en door de heilige klanken van het kerkkoor uit de naburige St. Bavokerk, via een live-verbinding De Hallen in geslingerd. Maar vooral veroorzaakt door de plotse aanwezigheid van een mens, een man, een blote man (vooralsnog helaas alleen in het weekend). Onbeweeglijk staart hij in het vuur, als een beeldhouwwerk van Rodin. Met het uitgaan van de vlam is ook de man verdwenen.


In die paar minuten heeft zich niet minder dan een wonder voltrokken. Want de zaal, of het beeld van de zaal dat in de hersens van de bezoekers is gebeiteld, is totaal veranderd. De leegte van weleer is gevuld met herinnering, en ook met een gevoel van tristesse, gemis, grote eenzaamheid.


De tweede zaal heeft geen blote man nodig om bezield te worden. Daar zet Hiorns in een kruising tussen griezelkabinet en alchemistisch laboratorium zijn toverdoos wijd open.


Met kopersulfaat overwoekerde motorblokken schitteren hun tanden bloot, schuim kruipt en kronkelt uit een stapeling van pannen. Een onzichtbare hand spuugt munten in de zaal, waaruit Hiorns het woord 'God' heeft weggekrast. Want God heeft de mens verlaten, of bestaat niet. Wat geen reden is voor ongeloof, want overal om je heen borrelt het van raadselachtig leven.


Vooral de schijnbaar onnozele witte schilderijen en de beelden van piepschuim aan de wanden en op de vloer veroorzaken een schrikeffect. Hiorns heeft de objecten omgetoverd tot levende organismen, door ze onder te dompelen in koeienhersens, die als gele snotjes over het doek kronkelen en voortdurend van kleur en gedaante veranderen.


Getverdemme! Maar ook: wow! Want hoe vaak sta je nou oog in oog met deze onmisbare levensbron?


Om te laten zien dat Hiorns niet de enige kunstenaar is die met onorthodoxe materialen werkt, is in De Hallen ook werk te zien van een oudere magiër: Joseph Beuys. Maar waar de installaties van Beuys uit de jaren zeventig een weliswaar mysterieuze wereld vormen, sluiten zij de bezoeker ook buiten.


Hiorns' wereld trekt de bezoeker aan of stoot hem af, maar er is, hoe dan ook, geen ontkomen aan. Zijn werk maant de bezoeker tot bescheidenheid. Wellicht is er toch meer tussen hemel en aarde dan de goddeloze, westerse mens in zijn overmoed denkt.


Als een moderne alchemist verandert de Britse kunstenaar Roger Hiorns levenloze objecten in levende organismen, waarmee hij de bezoeker bijna maant tot bescheidenheid en religieuze bespiegelingen. Hiorns maakt zijn levende organismen met kopersulfaat of koeienhersens, materiaal dat continu groeit en verandert. Hij is niet de enige hedendaagse kunstenaar die zo werkt. De Brit Nathaniel Mellors, van dezelfde generatie, maakt 'fotogrammen', waarin amorfe wezens rondzweven. In de glans van het gekreukelde papier komen zij tot leven. Blijkbaar is er weer behoefte aan mysterie in de kunst.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden