Gestresst uit de baarmoeder

Zwangere vrouwen die gespannen zijn, hebben een verhoogde kans op een kind dat lichamelijk en geestelijk wat achterloopt. Zelfs milde stress laat zijn sporen na bij het nageslacht....

ZWANGERE VROUWEN moeten nog meer in de watten worden gelegd. Behalve roken en alcohol is namelijk ook stress een risicofactor voor haar nageslacht. Zuigelingen van wie de moeder tijdens de zwangerschap is blootgesteld aan stress, blijken zich na de geboorte mentaal en motorisch minder goed te ontwikkelen dan hun leeftijdgenootjes.

'Zelfs stress als gevolg van alledaagse angsten, vooral die te maken hebben met de zwangerschap - is het kind gezond en hoe pijnlijk zal de bevalling zijn - kunnen al effect hebben op de ontwikkeling van het kind', zegt drs. Anja Huizink, fysiologisch pyscholoog.

Huizink volgde 170 vrouwen van het begin van hun zwangerschap (tussen de 15 en 17 weken) tot hun kind acht maanden oud was. Alle vrouwen en hun kinderen waren gezond. De zwangerschap verliep normaal en de kinderen werden op tijd geboren. Huizink promoveert volgende week op haar onderzoek aan de Universiteit Utrecht.

De vrouwen kregen vragenlijsten waarin naar verschillende aspecten van ervaren stress werd gevraagd, in hun speeksel werd het gehalte van het stresshormoon cortisol gemeten en in het bloed het gehalte van het hormoon ACTH. Tien dagen na de geboorte volgde een huisbezoek. Gevraagd werd naar het temperament (huilt het kind veel?), er volgde een neurologisch onderzoek waarbij de reflexen en spierspanning werden gemeten. En er werd een video gemaakt terwijl de moeder het kind in bad deed. Hoe reageert het kind bijvoorbeeld als het uit bad wordt gehaald, wat tot stress bij het kind leidt.

Direct na de geboorte bleken er geen duidelijke verschillen tussen kinderen die voor hun geboorte wel en die niet aan stress waren blootgesteld. Huizink: 'Misschien zijn er wel heel subtiele verschillen, maar die konden met onze testen niet worden vastgesteld.'

Dat was drie maanden na de geboorte beter mogelijk. 'Met een standaardtest werd gekeken naar de mentale en motorische ontwikkeling. Het volgen met de ogen, grijpen, reageren op een rinkelende bel. Kan het kind al zonder steun zitten, heeft het controle over het hoofd? Huizink: 'Met drie maanden zijn de eerste verschillen al zichtbaar. Kinderen van gestresste moeders deden het motorisch en mentaal slechter.'

Met acht maanden, de laatste keer dat het kind voor dit onderzoek werd gecontroleerd, waren die verschillen veel duidelijker. Gekeken werd naar gedrag, heeft het kind moeite zich aan nieuwe situaties of mensen aan te passen? Is het kind gauw afgeleid? Kan het zitten, kruipen of wellicht al lopen? Met acht maanden liep hun motorische ontwikkeling achter in vergelijking met andere baby's van dezelfde leeftijd. Vrouwen die tijdens hun zwangerschap heel veel stress of angsten ondergingen, hadden een anderhalf- tot drie keer groter risico om een kind te krijgen dat behoort tot de laagste 25 procent, dat zijn de kinderen met de ergste mentale en motorische problemen, ze waren snel afgeleid, en kunnen oefeningen voor hun leeftijdsgroep nog niet goed uitvoeren.

Huizink: 'Of die verschillen blijvend zijn, weten we nog niet. Lange termijnonderzoek is er niet. Daarom zal de groep langer worden gevolgd door een andere promovendus. Hoe gaat het met het kind als het twee jaar is en als het naar school gaat? Uit dieronderzoek blijkt dat een gestresst jong dat na zijn geboorte wordt verzorgd door een niet-gestresste moeder, zich weer herstelt.'

Onderzoek naar stress en angst tijdens de zwangerschap, en de gevolgen voor de latere ontwikkeling, is nieuw, zegt Huizink. 'Er is eigenlijk alleen dieronderzoek gedaan waaruit een negatief effect blijkt op de ontwikkeling en het gedrag van het jonge dier na de geboorte. Stress in de baarmoeder heeft bij jonge muizen, ratten en apen negatieve gevolgen voor de motorische ontwikkeling en de aanpassing aan een nieuwe omgeving. Ze reageren slechter in stressvolle omstandigheden. De dieren zijn dan angstiger, ze maken ook minder geluid en zijn sociaal en seksueel minder actief.'

Hoe stress invloed heeft op de ontwikkeling in de baarmoeder, is niet bekend. Maar er zijn wel ideeën over. Huizink: 'Een mogelijke verklaring is dat stresshormonen, zoals cortisol, door de placenta heen dringen en op die manier het brein van de foetus kunnen bereiken. Cortisol kan daar de ontwikkeling verstoren van de hypofyse-bijnier-as. Dat kan het stressmechanisme bij het jonge dier ontregelen.'

Uit het onderzoek van Huizink blijkt dat het tijdens de zwangerschap toch al verhoogde cortisolgehalte, door angst en stress nog eens extra kan worden verhoogd. In welke mate dat gebeurt, hangt ook van de vrouw zelf af. Hoe gaat zij om met stress?

Huizink: 'Een zwangerschap zet het leven van een vrouw op zijn kop. Er kan angst zijn voor een miskraam, spanningen rond het werk, zorg om de gezondheid van het kind. Bovendien kan ze opzien tegen de bevalling, of gestresst zijn omdat de babykamer nog niet klaar is en de bevalling eraan komt.'

'Sommigen praten over hun gevoelens en emoties met partner, familie of vrienden, anderen zoeken naar praktische oplossingen voor een stressvolle situatie. Beide benaderingen, de emotie- en de probleemgerichte manier van omgaan met stress, zijn bedoeld om het stressgevoel omlaag te brengen. De eerste werkt het beste in het begin van de zwangerschap, terwijl de probleemgerichte benadering is effectiever in de laatste maanden.'

Dat angst en stress toenemen naarmate de bevalling nadert, wat voor de hand zou liggen, is overigens niet waar, zegt Huizink. 'Vooral in de eerste drie maanden ervaren vrouwen veel stress, het tweede trimester blijkt het meest stabiel te zijn en in de laatste maanden loopt het stressgevoel weer wat op.'

Dat ernstige stress als gevolg van ingrijpende gebeurtenissen tijdens de zwangerschap grote gevolgen kan hebben voor de gezondheid van het kind, was al wel bekend uit eerder onderzoek. Huizink: 'Onderzoek heeft aangetoond dat er een relatie kan zijn tussen stress en vroeggeboorte en een laag geboortegewicht.'

In The Lancet van 9 september staat een Deens, vergelijkend onderzoek naar de relatie tussen ingrijpende gebeurtenissen tijdens (het eerste trimester van) de zwangerschap en de geboorte van een kind met een aangeboren afwijking. Vrouwen die tijdens de zwangerschap waren geconfronteerd met (onverwacht en plotseling) overlijden, kanker of een hartinfarct van de partner of een van de kinderen, hadden een verhoogd risico op het krijgen van een kind met een gehemeltespleet.

Huizink is verbaasd dat zelfs milde stress gevolgen heeft voor de ontwikkeling van het kind, al zijn die gevolgen veel minder ernstig. Ze pleit ervoor vrouwen met een extreem hoge stress en angsten al vroeg in de zwangerschap extra begeleiding te geven om angsten en dus stress te dempen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden