Gestileerde rebellie

Rebellen, zoals Eminem die morgen in Rotterdam optreedt, schelden, choqueren en hebben overal schijt aan. Lijkt het. Intussen worden ze efficiënt in de markt gezet door de media-industrie....

I fucked my cousin in his asshole, slit my mother's throat

Guess who Slim Shady just signed to Interscope

My little sister's birthday, she'll remember me

For a gift I had ten boys take her virginity

And bitches know me as a horny ass freak

Their mother wasn't raped, I ate her pussy while she was 'sleep

Pissy drunk, throwin' up the urinal YOU FUCKING HOMO

'Eminem geeft zijn mening, dat vind ik mooi. Het is misschien een beetje overdreven, maar het is zijn mening en daar blijft hij bij', zegt Tom (15), die zich 'Tom D@ Bomb' noemt, havo-scholier en beheerder van een Eminem-fanclub op internet.

Over glorieuze grooves roept de Amerikaanse rapper Eminem de wereld van Jerry Springer tot leven. Zijn alter ego Slim Shady vermoordt zijn vrouw, maakt korte metten met zijn moeder en gaat homo's met een mes ('O.J.'s machete') te lijf. Rond zijn navel heeft Marshall Mathers, de echte naam van Eminem, liefdevol een plaatje van zijn vrouw Kim laten tatoeëren, vergezeld van het bijschrift rip, Rot In Pieces.

Eminem, die morgen in Rotterdam optreedt, is het laatste product van wat de Amerikaanse historicus Todd Gitlin de rebellion industry noemde. Hedendaagse rebellen schelden, schokken en hebben overal schijt aan. Ondertussen worden ze handig in de markt gezet door de media-industrie, in omvang inmiddels de vierde bedrijfstak ter wereld. Dwars en tegendraads loopt de moderne rebel binnen. Van zijn cd Marshall Mathers LP verkocht Eminem naar schatting vijftien miljoen exemplaren.

Hiphop vond zijn oorsprong in de spelonken van de Bronx, ver weg van Hollywood. Jonge zwarte mannen ontwikkelden er een geheel eigen muzieksoort, ritmisch gesproken woord over zware, rudimentaire beats, op een moment dat de zwarte muziek nog werd gedomineerd door disco en kamerbreed georkestreerde Philly-soul. Het geluid van de Bronx veroverde de wereld en in 1998 had hiphop country ingehaald als het meest verkochte genre in de Verenigde Staten.

Driekwart van de rap-cd's wordt verkocht aan blanke middenklasse-kinderen. Hiphop is de sound of suburbia geworden, concludeert de Britse muziekcriticus David Toop in zijn boek Rap attack. 'Praktisch elke rap-cd heeft een Parental advisory - explicit content sticker. Hiphop is het favoriete rebelse gebaar geworden, een alternatief voor alternatieve rock met meer attitude, meer expliciet taalgebruik, hardere beats en meer bas', aldus Toop. Maar gezien de verkoopcijfers rijst de vraag wie er nog alternatief is, de brave coun try zanger op zijn cowboylaarzen, of de zwaar getatoeëerde, met gouden kettingen behangen rapper.

Vanaf het allereerste begin werden popmuziek en rebellie in één adem genoemd. In 1956 schokte Elvis Presley Amerika met zijn 'obscene' heupbewegingen. 'Een ware nachtmerrie van slechte smaak', schreef het tijdschrift Look destijds. Toen hij optrad in de Ed Sullivan Show, destijds het belangrijkste entertainmentprogramma op de A me ri kaanse tv, kwam alleen de bovenste helft van zijn lichaam in beeld. Het onderlijf werd de kijker onthouden, omdat het, ook in culturele zin, te veel zou schokken.

Als persoon was Elvis een weinig geloofwaardige rebel. Hij liet zich koeioneren door zijn moeder en manager, ging braaf in militaire dienst en keerde terug om in slechte films te spelen en slijmerige liedjes te zingen. Ondanks die sullige inborst was hij een krachtig symbool van opstandigheid. Met zijn wiegende heupen, voor die tijd een ongekend schaamteloze toespeling op seks, droeg hij bij aan het openbreken van een conservatieve, puriteinse samenleving.

Ook al viel er op Elvis het nodige af te dingen, het onderliggende culturele conflict tussen jong en oud was reëel. 'In de jaren vijftig hadden jongeren nog veel te bevechten', zegt Hans Righart, hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Zijn boek De eindeloze jaren zestig begint met het voorspel, de rock 'n' roll-tijd. Righart beschrijft een verdwenen wereld, waarin een oudere generatie nog onbekommerd haar gezag over de jeugd uitoefent. In Apeldoorn verbiedt de burgemeester de vertoning van de rock 'n' roll-film Blackboard Jungle, in Leiden verhinderen de autoriteiten de oprichting van een club waar het 'moderne, vrije dansen' kan worden beoefend. En, achteraf nog opmerkelijker, dansschooleigenaren wei gerden om in het gat in de markt te springen. Ze wilden hun goede naam niet vergooien aan de onzedelijke en onesthetische rock 'n' roll-dans. De quick step was wild genoeg; destijds ging burgermansfatsoen nog voor markt.

De strijd tussen jong oud bereikt in de jaren zestig zijn kookpunt. Nederland is in 1966 nog een bedompt landje, blijkt uit een destijds gehouden enqûte van het nipo. Maar liefst 86 procent van de bevolking vond het volkomen ongepast als een man zich zonder stropdas in het openbaar vertoonde. Even afkeurenswaardig achtte 67 procent het verschijnsel dat mannen 'zonder een stropdas in een kerk, bioscoop, restaurant en dergelijke zitten'.

De sixties maakten een einde aan bevoogding, slappe fatsoensregeltjes en het taboe op buitenechtelijke seks. De pil was er, de eeuwige angst voor zwangerschap voorbij, dus waar zeurde het conservatieve volksdeel nog over? Niet voor niets begon de Franse studentenopstand van 1968 met een conflict over gemengd slapen op de campus.

'Seksualiteit speelde een heel belangrijke rol', zegt historicus Rig hart. 'In 1970 is het eigenlijk voorbij. De strijd is gestreden. Van het politieke programma van de jaren zestig is weinig terechtgekomen, van de sociale en culturele revolutie des te meer. Gedrag, seks, de relatie tussen ouders en kinderen, tussen leraren en leerlingen, het is allemaal ingrijpend veranderd.' In zijn boek citeert Righarts Marjolein Kuysten van het legendarische sixties-blad Hitweek het ultieme hippie-credo: 'We hebben nooit een eigen ideologie gehad, behalve het ons afzetten, in het begin. Wat we wilden is een eigen alles voor iedereen: eigen haar, eigen clubs, eigen muziek, eigen mode.'

De commercie heeft dit hippie-credo feilloos opgepikt. Het 'eigen alles voor iedereen' is onvervaard in de praktijk gebracht. De kleinste subcultuur wordt bediend met haar eigen muziek, mode, winkels, websites en tijdschriften. Dezelfde autoriteiten die in de jaren vijftig nog de rock 'n' roll probeerden te keren, staan nu oogluikend het testen van pilletjes toe.

Volgens Righart is zelfs een heuse juventocratie ontstaan. Waar mensen vroeger zo snel mogelijk volwassen wilden worden, proberen zij nu zo lang mogelijk jong te blijven. Marketingbureaus hebben trendwatchers en cool hunters in dienst, die soms met een videocamera door het uitgaansleven struinen, op zoek naar het nieuwste tegengeluid, een embryonale rage die met een paar handige aanpassingen als product op de markt kan worden gebracht.

Hoewel er weinig meer te rebelleren valt, zijn de rebellen gebleven. 'Rebelleren is gewoon leuk, het is wat je wilt doen', zegt Eric Kross, musical director van muziekstation tmf. Eminem kwam voor tmf als geroepen. De zoetige boy band-rage met Back Street Boys, Westlife en al hun klonen begon een beetje te verlopen. Het werd tijd voor iets heftigers. En daar kwam Eminem langs, cool en wild, maar ook maker van toegankelijke popmuziek. Alsof hij het gat in de markt voorvoelde, rapte hij de boy bands aan flarden:

New Kids on the Block, sucked a lot of dick

Boy-girl groups make me sick

And I can't wait 'til I catch all you faggots in public

Talking about I fabricated my past

He is just aggravated I won't ejaculate in his ass

Ook een liedje over zijn vrouw is ver verwijderd van de middle of the road-tienerromantiek:

Don't you get it bitch, no one can hear you

Now shut the fuck up and get what's coming to you

You were supposed to love me

NOW BLEED! BITCH BLEED

BLEED! BITCH BLEED! BLEED

'Aan die teksten moet je niet te zwaar tillen. Het klinkt lekker stoer, het is gewoon leuk om wat extreme dingen te roepen', zegt Kross. De programmeurs van tmf zagen meteen de potentie van de blanke rapper en besloten hem extra vaak te draaien. In Nederland ligt zijn trailer trash-lyriek niet zo gevoelig, zegt Kross, ook al omdat het in een vreemde taal wat minder hard klinkt.

Soms krijgt hij uit Amerika gekuiste clips aangeleverd. De fucks en de sucks zijn weggebliept, en soms zijn hele regels tekst geschrapt. Rebelse rappers protesteren opvallend weinig tegen deze censuur. Met de schone versies krijgen ze airplay, terwijl de vele bliepjes ook nog eens nieuwsgierig maken naar de 'echte' cd. Het opschonen gebeurt onder druk van conservatieve groeperingen in de vs, maar een marketeer had het niet beter kunnen verzinnen.

Toch schaamt de Amerikaanse muziekindustrie zich een beetje voor deze praktijk. In een artikel van The New York Times over deze kwestie komen vrijwel uitsluitend anonieme bronnen aan het woord. An ders dan in de jaren vijftig is niet het produceren van schunnige teksten taboe, maar juist het kuisen daarvan. Wie wil er doorgaan voor een censor, of nog erger: een ouwe zak die het allemaal niet meer kan volgen?

De behoefte aan tegendraadse figuren beperkt zich niet tot de popmuziek. Ook in de sport, in levensstijl altijd de tegenpool van de seks, drugs en rock 'n' roll-cultuur van de muziekindustrie, lijk menigte. Ze was groots, werkelijk. En als ze niet als koningin geboren was, maar als een wasvrouw uit de Jordaan, dan was het ook een grootse vrouw geweest. In die jaren kwam ik voor het eerst weer in Duitsland. Wat ik zag was een woestijn. Keulen, Kassel, je zag alleen maar puin. Het land leefde in hongersnood. Kinderen die uit de puinhopen kropen, met hun schooltasjes op de rug. Het was een heel ding, om weer voet op Duitse bodem te zetten. Maar voortdurend reisde ik met het besef: dit land moet op de atleten. 'Een kernwoord bij Nike is irreverence, wat zoiets betekent als brutaliteit, oneerbiedigheid. Edgar Davids is zo'n sporter. Hij is brutaal, gelooft in zichzelf, is gewoon zoals hij is. Dat beeld past bij het merk Nike', zegt woordvoerder Hans Faber. 'Nike kwam naar Europa als het andere Amerikaanse sportmerk, met dat aparte logo. Het staat voor een bepaalde manier van leven, voor geloof in eigen kunnen, voor dwarsheid', zegt hij. Hoewel Nike al lang en breed marktleider is, profileert het zich nog altijd als anders en tegendraads.

Het bedrijf is dan ook immer op zoek naar atleten die dit imago nieuwe glans kunnen geven. Bij jeugdwedstrijden van Ajax en Fey e noord staan tegenwoordig niet alleen trainers en makelaars langs de lijn, maar ook de scouts van de toonaangevende sportmerken. 'We bekeken spelers als Davids, Kluivert en Wooter al toen ze in de b-jeugd van Ajax speelden. Het was iedereen duidelijk dat deze generatie het ver ging schoppen', zegt Faber.

Kluivert stapte vrij snel over naar Adidas en met Nordin Wooter is het nooit echt iets geworden. Maar Edgar Davids groeide uit tot een icoon van Nike. In focusgroepen met jonge consumenten blijkt dat Davids als een typische Nike-speler wordt gezien. Faber: 'Consu menten zijn kritisch. Een speler kan niet zo maar naar een ander merk overstappen. Dat vinden die jongens absoluut niet kunnen.' Zo is clubtrouw vervangen door merktrouw. Van Ajax naar Juventus is geen probleem, van Nike naar Adidas te belachelijk voor woorden. Het boksbeugel-incident in Milaan was voor Nike geen reden om de samenwerking met Davids te verbreken. 'Je krabt je natuurlijk wel achter de oren. Het moet ook niet een paar keer achter elkaar gebeuren. Maar in principe zeggen wij: in voor- en tegenspoed', zegt Faber.

Davids' aanvaringen met de sportjournalistiek doen hem al helemaal geen kwaad. 'Tijdens de WK '98 weigerde hij met journalisten te praten. Toch was hij volgens een enqûte de populairste speler van het toernooi. Misschien draagt het juist wel bij aan zijn imago.'

De eigenzinnigheid van de gesponsorde rebel gaat ook weer niet zo ver dat hij de hand bijt die hem voedt. Faber: 'Toen we een nieuwe schoen presenteerden, die naar hem genoemd is, hebben we gezegd dat hij wel met journalisten moest praten. We hebben een persreisje georganiseerd en hij heeft zich toen heel professioneel gedragen.'

Nike sponsort ook brave huisvaders als Pete Sampras en Ronald de Boer, benadrukt Faber. Bovendien heeft Nike Davids niet gemaakt, zegt hij. 'We zeggen niet tegen hem: je moet je zus of zo gedragen. Hij is gewoon zoals hij is. Dat kun je ook niet bewust marketen.'

Sommige rebellen zijn geheel geprefabriceerd, zoals de Amerikaanse shockzanger Marilyn Manson. Alleen al aan zijn naam, een samentrekking van Marilyn Monroe en Charles Manson, kleeft de geur van de afdeling jongerenmarketing. Vaker scout de rebellion industry dwarse karakters, om ze met een uitgekiende campagne groot te maken. Bij veel artiesten is de grens tussen waan en werkelijkheid moeilijk te trekken. Wat is echt, wat is spel en wat is marketing? De rebel is naar zijn aard een dubbelzinnige figuur. Hij benadrukt voortdurend dat hij volkomen zichzelf is en overal schijt aan heeft. Hij kan echter alleen provoceren door te schoppen tegen de symbolen die zijn tegenstanders belangrijk vinden. Een rebel is dan ook hypergevoelig voor zijn omgeving. 'Alles wat hij deed was zo doordacht. Ik bewonderde de manier waarop hij zichzelf stileerde', zei de punkjournaliste Caroline Coon over Johnny Rotten, zanger van de Sex Pistols.

Ook Eminem is dubbelzinnig. Geconfronteerd met de kritiek op zijn teksten, zegt hij dat hij lang niet altijd meent wat hij rapt. Veel is fictie, als een film waarin de acteurs de bewoners van een trailer park spelen. Maar anderzijds cultiveert hij zijn imago van white trash, een jongen die opgroeide in een caravan, altijd ruzie had, van school werd getrapt en nu zijn gram haalt.

Ook in het echte leven is de grens tussen Marshall Mathers en Slim Shady niet altijd even duidelijk. Vorig jaar werd hij twee keer gearresteerd omdat hij iemand met een wapen bedreigd had. In elk geval ontleent hij zijn aantrekkingskracht aan de gedachte dat zijn haat en woede authentiek zijn. 'Zijn teksten corresponderen met zijn leven. Hij is gewoon slecht opgegroeid', zegt fan Tom D@ Bomb.

In elk geval lijken de slachtoffers van zijn woede-aanvallen met zorg uitgekozen. Nu de onderlinge scheldpartijen van rappers ('I got more riches than you, I fucked more bitches than you') sleets zijn geworden, waagt Eminem zich op controversiëler terrein. De boosaardige raps over zijn vrouw en zijn moeder lijken een rechtstreeks antwoord op het zoetsappige Amerikaanse gedweep met family values, zijn uithalen naar homo's en lesbo's een stout commentaar op de cultuur van politieke correctheid.

Die gestileerde rebellie heeft een lange geschiedenis, schrijft de criticus James Ryerson in het Amerikaanse webmagazine Feed. Sinds de Franse Revolutie zien mensen zichzelf primair als individu dat het maximale uit zijn leven moet zien te slepen. Helaas voorvoelen de meesten van ons ook dat live life to the max! er niet in zit. Een comfortabel leven, eengezinswoning op een Vinex-locatie, een stationcar met hondenbak, daarmee moet de gemiddelde burger het doen.

De opkomst van het burgerlijk individualisme ging derhalve gepaard met de opkomst van de rebellie, aldus Ryerson. Het negentiende-eeuwse Frankrijk kende al zijn boh & lsquor;miens die zich niet wilden aanpassen aan het lauwe comfort van het bourgeois-bestaan met al zijn verplichtingen jegens familie en de zaak. Ze waren arm, maar vrij, artistiek, opstandig. Maar Karl Marx klaagde al dat de boh & lsquor;miens buitengewoon onbetrouwbare bondgenoten waren in de strijd tegen het kapitalisme. Sommigen werden rijk als kunstenaar, net als de rockheld van nu. De meesten kropen na verloop van tijd weer achter de kachel van hun burgerlijke huisje. De subculturele rebellie, van boh & lsquor;mien tot hippie en skater, is een toneelstuk, concludeert Ryerson, waarin de spanning tussen ideaal en werkelijkheid wordt gedramatiseerd.

Het is dus niet zo vreemd dat de rebellen in opmars zijn, hoewel er eigenlijk niet veel meer te rebelleren valt. Hoe burgerlijker het leven, hoe groter de behoefte aan symbolische rebellie. Nog nooit hebben jongeren gemiddeld zo lang op school gezeten, omdat zij de waarde van een diploma maar al te goed beseffen. Nog nooit hebben ze zich zo massaal onderworpen aan het disciplinerende regime van het bijbaantje, als brave onderdanen die willen meetellen in de consumptiemaatschappij. Eminem-fan Tom D@ Bomb zit op de havo, loopt een krantenwijk en wil later 'de managementkant op'.

Zoals vader in het weekend op zijn Harley Davidson rijdt, zo willen jongeren in hun steeds schaarsere vrije tijd graag stoer en rebels doen. En de rebellion industry staat klaar om de symbolen te verschaffen.

Jongeren zijn het vleesgeworden conformisme, vindt historicus Rig hart, net als hun ouders overigens. 'Wie de verkeerde schoenen draagt, staat in de klas voor paal. Maar de goede schoenen, die iedereen heeft, worden wel gepresenteerd als a rebel's choice.'

De rebellion industry speelt een lucratief spel. Eminem is een stout kind, een gemene 21ste-eeuwse versie van Jip en Janneke. Ongetwijfeld appelleert de rebellion industry aan het sentiment van de dwarse puber, even tijdloos als leeftijdgebonden. Maar soms klinkt ook een schriller en onaangenamer geluid door. De consequente fuck you-houding van de moderne rebel weerspiegelt de scherpe kantjes van een prestatiemaatschappij, waarin hard gevochten moet worden voor een plaats onder de zon.

'Ik heb zeker een code van ethiek, die soms erg op de christelijke code lijkt', zegt de Amerikaanse shockzanger Marilyn Manson. 'Het verschil is dat ik absoluut niet geloof in het idee van medelijden. De sterken overleven en de zwakken zijn er alleen maar voor de sterken.'

Een paar weken geleden zong het nieuws rond dat Eminem bij een auto-ongeluk om het leven was gekomen. Het zou een perfect einde zijn. Een moderne James Dean, dood voordat hij mild en vadsig kan worden, of zijn moeder vertellen dat hij het niet zo bedoeld heeft.

Het bericht was vals. Morgen treedt hij gewoon op. In fuckin' stupid Rotterdam Ahoy.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden