Gestapo-kopstuk op Joods kerkhof

In 1942 liet de nazigeneraal Heinrich Müller de oudste Joodse begraafplaats van de stad omploegen. Sinds de oorlog ligt hij er zelf, blijkt nu. Tot ongeloof van toeristen uit Israël.

BERLIJN - 'Wat een gruwelijke gedachte. Het geeft me een heel onbehaaglijk gevoel.' Een jonge Israëlische vrouw reageert zaterdag onthutst op de mededeling dat juist hier, op de oudste Joodse begraafplaats van Berlijn, een van de architecten van de Holocaust begraven ligt. 'Zeg me dat het niet waar is!'


Het is zo goed als zeker. Op de Joodse begraafplaats in Berlin-Mitte, waar nog maar één tombe overeind staat (ter nagedachtenis aan de filosoof Moses Mendelssohn), ligt ook het gebeente van Gestapochef Heinrich Müller. Een van de grootste nazisadisten, verantwoordelijk voor miljoenen doden.


De geschrokken jonge vrouw maakt deel uit van een groepje toeristen uit Israël. Ze maken een excursie langs Joodse plekken in Berlijn. Deze begraafplaats maar ook de grote synagoge in de vlakbij gelegen Oranienburgerstraat staat op het programma. Die synagoge werd tijdens de Kristallnacht in brand gestoken, volgende week is dat 75 jaar geleden. Dankzij ingrijpen van een dappere politieman kon de brand snel worden geblust. Natuurlijk gaan de Israëliërs ook naar de voormalige werkplaats van Otto Weidt, aan de nabijgelegen Rosenthalerstraat. Weidt redde tijdens de nazitijd blinde en dove Joodse arbeiders.


Weidt was een goede Duitser, Heinrich Müller was er een van de foutste soort. Vorige week werd bekend dat hij in april 1945 in de buurt van de bunker van Hitler de dood moet hebben gevonden. Zijn lichaam werd in de augustusmaand daarna herbegraven in een massagraf, hier aan de Hamburgerstraat.


Het door woonblokken omzoomde terrein huisvestte sinds de 17de eeuw het Joodse kerkhof. Zeker tienduizend Duitse Joden zijn hier tot begin 19de eeuw begraven. In 1942 werd het terrein op bevel van de Gestapo vernield. Grafstenen werden weggesleept, de grond werd deels omgeploegd. Op het terrein en in het nabijgelegen Joodse bejaardenhuis werden vervolgens tienduizenden Duitse Joden bijeen gedreven. Van hier ging het naar een van de vernietigingskampen.


In de laatste oorlogsdagen werd op deze grond een massagraf gedolven. Zeker tweeduizend Berlijners die bij de bombardementen waren omgekomen werden er begraven en liggen dus zij aan zij met vele duizenden Joodse medeburgers. Sterker nog: allen liggen er door elkaar. Na de oorlog is het terrein aan de Joodse gemeenschap teruggeven, maar begraven wordt hier niet meer.


Eichmann

Directeur Johannes Tuchel van de Gedenkstätte Deutscher Widerstand maakte vorige week bekend dat nieuw onderzoek uitwijst dat ook Heinrich Müller aan de Hamburgerstraat is begraven. Jarenlang was aangenomen dat de laatste chef van de Gestapo naar Zuid-Amerika was gevlucht, in het spoor van vele duizenden andere nazi's, onder wie Müllers ondergeschikte Adolf Eichmann.


Al in 1963 had bekend kunnen zijn dat Müller hier snel na de oorlog in een massagraf was gelegd, aldus Tuchel, die in december een boek uitbrengt over de Gestapobaas. Een doodgraver kreeg in augustus 1945 de opdracht lijken te herbegraven in het massagraf in de Grote Hamburgerstraat.


Onder de stoffelijke resten bevond zich het lijk van Müller, in generaalsuniform. In het linkerborstzakje zat zijn identiteitskaart. De pasfoto op de kaart was 'identiek' aan het gezicht van de dode. De doodgraver legde hierover in 1963 een verklaring af bij de politie in Oost-Berlijn.


Met die getuigenis is door de autoriteiten van de DDR nooit iets gedaan, zegt Tuchel - laat staan dat de West-Duitsers werden verwittigd. En zo bleven de geruchten rond Müller hun eigen leven leiden. Hij zou in de Sovjet-Unie zijn, in Zuid-Afrika, zelfs de CIA hield zich met de kwestie bezig.


Tuchel is 'honderd procent' zeker dat Müller hier ligt. Nader onderzoek is onmogelijk. Joodse religieuze wetten staan niet toe dat er op begraafplaatsen stoffelijke resten worden opgegraven. Joodse graven worden ook nooit geruimd. En zo zal Müller eeuwig rusten op de plek die hij in 1942 liet verwoesten.


Het is een cynische speling van de geschiedenis. De Israëlische toeriste: 'Misschien is het wel goed dat die nazi hier ligt. Te midden van al die Joden. Ik hoop dat hij nooit rust zal vinden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden