Interview George Packer

Gespannen jubileum voor de Navo: heimwee naar het oude, vertrouwde Amerika

De Navo bestaat 70 jaar, maar wat is de toekomst nu de machtigste bondgenoot, de Verenigde Staten, openlijk twijfelt aan haar nut. Hoe anders was dat nog geen tien jaar geleden, met de Amerikaanse diplomaat Richard Holbrooke als toonbeeld. Een gesprek met zijn biograaf. 

De Amerikaanse diplomaat Richard Holbrooke (met zonnebril) bezoekt de oude Afghaanse stad Herat, ten westen van de hoofdstad Kabul, augustus 2009. Beeld Fradioon Pooya / AP

New York in de nazomer van 2010. Een man kijkt in het Lincoln Center naar de heropvoering van South Pacific, een oude musical die zich afspeelt in 1944, de tijd dat de Amerikanen oorlog voerden in de zuidelijke Stille Oceaan en andere uithoeken van de wereld om beschavingen te redden.

De man is ontroerd. ‘Hij huilt, en weet niet waarom, hij is niet iemand die huilt. Hij is eigenlijk stervende, drie maanden verwijderd van zijn dood. Hij denkt: we hadden toen het gevoel dat we alles konden, waren de good guys. Hij beseft dat dit op zijn einde loopt, dat het zelfvertrouwen weg is.’ En huilt.

Aan het woord is George Packer, journalist van The New Yorker. Hij heeft het over Richard Holbrooke, de flamboyante diplomaat die beroemd werd door eind 1995 met de vrede van Dayton een einde te maken aan de ook voor Nederland traumatische oorlog in Bosnië. Packer schrijft over hem in zijn nieuwe boek Our Man, in Nederland uitgegeven door Spectrum. De ondertitel in de Engelstalige uitgave is: Richard Holbrooke en het Einde van de Amerikaanse Eeuw.

Packer beschrijft een leven maar schetst tegelijkertijd een portret van het naoorlogse Amerika. Holbrooke (1941-2010) was de idealist, de vredestichter, die geloofde dat zijn land voor iets hogers stond dan macht alleen en de wereld bij de hand moest nemen in de strijd tegen chaos, tweederangs-tirannen, mislukte staten. Hij had zijn gebreken: de afwezige echtgenoot, de onverschillige vader, zijn ego, zijn meedogenloze ambitie, het liegen dat hij deed om te bereiken wat hij wilde. Holbrooke was Amerika. De persoon wordt het land, land wordt persoon.

Het is de bekroonde Packer-methode: belicht het verleden of heden via de lotgevallen van een individu. ‘Ik hou niet van abstracties, er moet altijd een menselijk wezen in het middelpunt staan. Ik modelleer mijn non-fictie naar fictie. In Our Man gebruik ik een fictieve ik-figuur die zegt Holbrooke te hebben gekend en nu diens levensverhaal vertelt, als een oude, wijze man. Aan het slot stelt de ik-figuur vast dat de reddende hand van het naoorlogse Amerika en Holbrooke er niet meer is. En wat hun tekortkomingen ook geweest mogen zijn, hij voelt spijt daarover, zeker gezien de alternatieven. Het is de nostalgie van een denkbeeldige verteller, maar hier spreek ik ook zelf’, zegt Packer in een interview in Amsterdam.

We hebben het over de Amerikaanse eeuw, die in 1945 begon en vijftig jaar duurde. Wanneer en waardoor ging het mis? Wat staat de wereld nu te wachten? Waarom dat heimwee?

De Navo viert 3 en 4 december haar zeventigste verjaardag met een top in Londen. Wat voor een Amerika zit daar aan tafel?

‘De stem van de Amerikaanse elite zul je er niet horen. De geest van Holbrooke zal er evenmin rondwaren. Hij geloofde in de Navo als pijler onder een betere wereld. Aan tafel zitten de Amerikanen van de kleine steden en het platteland, die op Trump stemden en zich afvragen waarom wij na de Koude Oorlog geld moeten blijven uitgeven aan Europa’s verdediging. In de Amerikaanse delegatie zullen beleefde diplomaten zitten, maar steeds zullen zij met één oog over hun schouders naar de president kijken om te zien wat hij zal tweeten, want zo wordt ons beleid bepaald.’

Na 1945 schiepen Amerikaanse visionairen als Acheson, Marshall en Kennan de liberale wereldorde. Met regels en een netwerk van allianties werd machtspolitiek beteugeld. Zijn zij voltooid verleden tijd?

‘ Het waren geboren bestuurders met verantwoordelijkheidsbesef, opgeleid op dezelfde scholen, zelfverzekerd. Door de Tweede Wereldoorlog kregen zij de kans iets nieuws op te bouwen. Het waren Holbrookes helden, maar we zullen nooit meer zo’n groep van gelijkgezinden hebben. Na het einde van de Koude Oorlog raakte de buitenlandse politiek gepolitiseerd, Democraten en Republikeinen begonnen er verschillend over te denken.’

Het goede van Amerika was niet te scheiden van het slechte, zegt u.

‘We dachten dat we tot alles in staat waren. Dat geloof in onszelf leidde tot het Marshallplan met zijn miljardensteun voor de wederopbouw van West-Europa, dat is de goede kant. Maar het leidde ook tot Vietnam. We zouden wel even het communisme een halt toe roepen. Die verblindheid, die arrogantie. Holbrooke had het ook in zich: het beste en het slechtste. Je had zijn ego iets kunnen reduceren, opdat het niet zo destructief was voor zijn vrienden en gezin, maar dan had je ook datgene weggenomen dat hem de Bosnië-oorlog deed beëindigen. Hij was de stem in het oor van president Clinton die zei: de Europeanen kunnen dit niet aan, wij moeten ernaar toe. Hij was niet te stoppen.’

Amerika heeft ook een groot ego.

‘Het krimpt. Een kleiner ego had Irak kunnen voorkomen. Prima, maar nu met Syrië vraagt iedereen zich af: where the hell zijn de Amerikanen? Waarom scheppen ze dit vacuüm dat wordt opgevuld door Rusland, Iran en IS? Damned als je iets doet, damned als je niets doet.’

Wat is erger: een gemankeerd Amerika of een afwezig Amerika?

‘Het alternatief is erger. Het is Poetin, Erdogan, de ayatollahs, China, Modi in India. Grote mogendheden die met elkaar wedijveren in een wereld zonder regels. Ik ben links maar als ik ter linkerzijde mensen elke Amerikaanse nederlaag hoor toejuichen, vraag ik ze: zie je wel wat er in de wereld gebeurt?’

Feestje in Buckingham Palace

De leiders van de 29 Navo-landen verzamelen zich dinsdag in Londen om de 70ste verjaardag van het militaire bondgenootschap te vieren. Vanavond is er een ontvangst op Buckingham ­Palace. De echte top is woensdag in een golfhotel even buiten de Britse hoofdstad. Normaal duren Navo-toppen twee dagen, maar de werksessie wordt nu beperkt gehouden tot een dag. Men wil de kans zo klein mogelijk houden dat het feestje uitmondt in een ruzie. De top in Brussel vorig jaar zomer liep door de Amerikaanse president Trump zo uit de hand dat men even geen trek heeft in nieuwe toestanden.

Er is veel potentiële splijtstof: Trumps eenzijdige vertrek uit Syrië, Turkijes geflirt met Rusland, de Franse verklaring dat de Navo hersendood is en de Amerikaanse eis dat de Europeanen meer aan defensie moeten uitgeven. Ondanks alles zal geprobeerd worden eenheid uit te stralen om Rusland en China niet in de kaart te spelen.

Wat is het nettoresultaat van de Amerikaanse eeuw?

‘Het is dubbel. Als ik een draai aan roulettewiel zou moeten geven en had de keus tussen 1900, 1935 en 1995 zou ik het laatste jaar nemen. Je had een grotere kans onder een fatsoenlijke regering te leven met enige vrijheid. Uiteindelijk overweegt het positieve, maar ik hef geen hemels gezang aan. We hadden ook Chili en Nicaragua.’

Bestaat het Westen nog?

Het is in gevaar. En dat is niet alleen de schuld van het rechtse kiezersvolk, de gele hesjes, Oost-Duitsers, populisten in Hollandse steden, Ohio, Wisconsin. De elites hebben ook schuld. Zij faalden in Irak en de financiële crisis van 2008. In Silicon Valley is een nieuwe elite opgekomen die onverschillig staat tegenover het feit dat hun uitvindingen onze democratie ondermijnen en hele bedrijfssectoren ontwrichten ongeacht de menselijke gevolgen. Trump is er niet gekomen omdat 63 miljoen Amerikanen slechte mensen werden. Er zitten racisten onder, maar ook angstige mensen die zien hoe winkels en fabrieken in hun buurt sluiten, kijken naar Silicon Valley en New York en denken: zij geven daar niks om ons en laten ons stikken.’

U beschreef in 2013 in uw prijswinnende boek The Unwinding hoe het weefsel van de Amerikaanse maatschappij ontrafelde. Er is een verband met Our Man.

‘Inderdaad. Het ene beschrijft het verval van onze democratie thuis, het andere het verval van onze positie in de wereld. Ons maatschappijmodel vormde een voorbeeld voor andere landen. Wie inspireren we nu nog?’

Schiep Bill Clinton niet in de jaren negentig de voedingsbodem voor Trump met zijn neoliberale dereguleringspolitiek?

‘ In 2000 organiseerde hij in Washington een conferentie onder de titel ‘De Nieuwe Economie’. Hij noemde internet de grootste motor van menselijke vrijheid in de geschiedenis. Kijken we nu naar het internet, dan zien we een motor van controle en desinformatie. Ik mocht Clinton, maar achteraf blijkt zijn presidentschap het moment waarop zich twee Amerika’s gingen vormen. Je kreeg mensen die profiteerden van de nieuwe orde en zij die er het slachtoffer van werden. Zij werden Trump-aanhangers en nemen nu wraak.’

Was het fout van de Democraten om die mensen te negeren omdat ze vaak sociaal-conservatief zijn?

‘De Democraten vergeten hoeveel blanke arbeiders er in Amerika zijn. De ene na de andere verkiezing wordt beslist door die mensen. Progressieven denken dat zij bezig zijn uit te sterven en zoeken vooral de stemmen van immigranten, minderheden en homo’s. Maar sorry, je kunt niet de helft van het land wegwensen. Wat overigens van beide kanten gebeurt. Als de Democratische partij zich niet zo sterk had gericht op Hollywood, Silicon Valley en Wall Street om geld op te halen, ben ik er niet zeker van dat ze al die blanke arbeiders zouden hebben verloren, ook al zijn die anti-abortus en pro-wapens. Deze mensen zijn allemaal weggelopen, waardoor ik zo’n groot deel van mijn leven onder Republikeinse presidenten heb geleefd. ’

Richard Holbrooke (1941-2010). Beeld Patrick Sinkel / Dapd

Hebben de Democraten in Trump hun eigen monster geschapen?

‘Dat kun je niet zo zeggen. De Republikein Reagan begon met dereguleren. Rechts werd populistisch. Talk radio en Fox News kwamen op. Met hun woede , sensatiezucht en het aanwakkeren van lelijke emoties als seksisme en racisme hielpen zij de Republikeinen veranderen in een radicale, nihilistische partij. Daar ligt de echte schuld. ’

Is Trump een fremdkörper?

‘We hebben zoiets nooit eerder gezien, maar hij komt niet van Mars. Hij komt uit de diepste krochten van onze cultuur, waar reality tv bloeit, schuttingtaal normaal is en alles draait om rijk worden. Deze tv-cultuur heeft geen benul van geschiedenis en kent geen zelfbeheersing.’

Die cultuur levert nu de president.

‘De Republikeinse partij-elite zag zichzelf als de poppenspeler die aan de touwtjes trok bij het volk. Maar het volk aan de basis stond op en nam de partij over. Het partijestablishment sloot een pact met de duivel door al die lelijke emoties te omarmen. Nu beheersen die emoties het land.’

Trump ontmoet op de Navo-top Merkel. Hij rauw en luidruchtig, zij analytisch en afstandelijk. Stilte is voor haar een instrument, zegt u. Wat heeft de toekomst?

‘Ze zijn elkaars tegendeel. Merkel vertrekt. Er is geen opvolger voor haar in Duitsland en niet in Europa. De Franse president Macron wil het zijn, maar heeft niet haar diepte. Trump inspireert overal ter wereld imitators. In Hongarije, Polen, Brazilië, India, Italië, Turkije. Hij is de toekomst voor zover we die kunnen zien.’

Wat kan er tegen gedaan worden?

‘Luister naar de mensen die op deze monsters stemmen, kijk hoe ze denken en stop tegen ze te zeggen dat ze het verkeerd hebben. De Amerikaanse pers heeft goed werk verricht, maar het is ook een van die elitebubbels die de rest van het land niet echt kent. De Democraten moeten eveneens terug het land in.’

Holbrooke sterft op 13 december 2010. De hartproblemen waarmee hij al lang rondliep, werden hem fataal. Hij zag er op het laatst zo slecht uit dat een kennis tegen haar man zei: die krijgt een hartaanval. Na Holbrookes dood wilde zijn vrouw zijn as begraven op de nationale begraafplaats Arlington. Zijn vijanden in de strijdkrachten beletten dat. De urn stond lang in het crematorium, daarna maanden in het huis van zijn stafchef totdat die hem in een kleurige tas meenam naar een boekenevenement waar Holbrookes vrouw te gast was. In haar appartement in Manhattan bleef hij jaren staan om uiteindelijk in de herfst van 2015 ter aarde te worden besteld op een begraafplaats in de Hamptons bij New York.

De as van de man die een halve eeuw een exponent van het naoorlogse Amerika was geweest, had jarenlang rondgezworven, onbegraven en afgedankt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden