Geschiedenis, zwart en wit

De slavernij is het 'meest verzwegen deel van de vaderlandse geschiedenis', vinden programmamakers van de NTR. Een vijfdelige tv-serie moet de stilte doorbreken.

Het begon te kriebelen bij programmamaker Carla Boos, toen ze las dat er op basisscholen te weinig aandacht is voor het slavernijverleden van Nederland. Bij het zien van de cijfers - een half miljoen mensen is door Nederlands toedoen tot slaaf gemaakt - wist ze het zeker: 'Hier schuilt een historische serie in.'


Later sloeg de twijfel toe: 'Is er genoeg informatie beschikbaar om met het onderwerp aan de slag te gaan? En hoe moeten de uitzendingen worden vormgegeven?'


Bewegende beelden zijn er immers niet, en ooggetuigen evenmin. Wat volgde, was een speurtocht naar feiten, cijfers, bronnen én sponsors.


Het team waarmee Boos de uitdaging aan ging, komt grotendeels overeen met de redactie van de succesvolle tv-serie De Oorlog, die in 2009 door de NPS werd uitgezonden. De opzet van de serie toont dan ook sterke gelijkenissen. Het verschil zit vooral in het proces dat aan de productie vooraf ging. Want in tegenstelling tot de uitpuilende archiefkasten en kilometers filmmateriaal die over de Tweede Wereldoorlog voorhanden zijn, moest het onderzoek naar het Nederlandse aandeel in de slavernij grotendeels zelf verricht worden.


Onderzoeker Mirjam Gulmans: 'Veel bronnen zijn vanuit blank perspectief geschreven. Maar de slavernij is een verhaal over zwart en wit. Voor de serie was het noodzakelijk ook Surinaamse bronnen te raadplegen. Daarbij hadden we te maken met een cultuurverschil. Sommige bronnen schroomden niet om tijdens een interview onaangekondigd over te gaan tot het zingen van liederen. En met gebrekkige registratie van personen en goederen. Zo werd er in Suriname pas heel laat een kadaster opgericht.'


Nu, drie jaar later, ligt De Slavernij klaar om uitgezonden te worden. Van de hand van Carla Boos is er een boek verschenen. Er staat een computerspel online. En alle publieke omroepen besteden een week lang aandacht aan slavernij.


Een overkill? De programmamaakster vindt van niet: 'De slavernij is de zwartste bladzijde uit onze geschiedenis. Bovendien is het thema actueel. De mensenhandel van toen heeft ook vandaag nog gevolgen. En de officiële afschaffing heeft niet tot het verdwijnen van het probleem geleid. Er leven op dit moment meer mensen in een vorm van slavernij dan dat er in de hele koloniale periode verhandeld zijn. Denk aan de vrouwenhandel en gedwongen arbeid.'


De kijker hoeft volgens Boos niet bang te zijn voor een wekelijks terugkerend opgeheven vingertje: 'De geschiedenis is zoals die is. Daar moet niet voor worden weggelopen. En met het presentatieduo Roué Verveer en Daphne Bunskoek proberen we het op een toegankelijke manier te presenteren.'


Om het gebrek aan historisch filmmateriaal en levende bronnen te camoufleren wordt er in de serie veel gewerkt met grafische foefjes. Vanuit de iPad van Bunskoek rollen regelmatig documenten over het scherm en schilderijen aan de muur komen ineens tot leven.


Cabaretier

Roué Verveer, bekend als stand-up comedian, brengt enige luchtigheid in de zware thematiek. Verveer: 'Ik ga geen grappen tappen in de serie. Ik blijf wel mezelf. En dus is er af en toe ruimte voor een lach. Mijn serieuze en vrolijke kant komen allebei naar voren.'


De in Suriname geboren en getogen cabaretier hoefde niet lang na te denken toen de NTR hem benaderde voor zijn presentatiedebuut. 'Ik heb altijd geroepen dat Nederlanders weinig van de slavernij afweten en dat daar verandering in moet komen. De vraag van de NTR voelde dan ook als een roeping. Eindelijk ging er wat gebeuren. Ik zei direct 'ja'.'


Bunskoek houdt zich in de serie bezig met de historische feiten en het grote verhaal. Voor Verveer is de zoektocht die hij in het programma aflegt vooral een persoonlijke. Via archieven, oude koffie- en suikerplantages en DNA-onderzoek gaat hij op zoek naar de lotgevallen van zijn voorvaderen.


De Slavernij kan volgens de presentator confronterend zijn voor de Nederlandse bevolking. Maar ook binnen de Surinaamse gemeenschap zal er volgens hem opschudding ontstaan: 'We laten duidelijk zien wat voor verschrikkingen er tijdens de koloniale periode plaatsvonden, maar laten ook ruimte voor nuance. Er waren situaties waarin het leven van de slaaf niet slecht was, er een huiselijke en soms zelfs liefdevolle sfeer hing. Die kant van het verhaal kan bij sommige Surinamers verkeerd vallen.'


De serie besteedt ook aandacht aan modernere vormen van slavernij. Er is te zien hoe de SIOD (Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst) een inval doet in de havens van Rotterdam. Ook wordt in het programma aandacht besteed aan de omstandigheden waarin sommige arbeid plaatsvindt, zoals het plukken van groente.


Programmamaakster Boos: 'Ik heb niet de illusie dat ik de politiek wakker schud met de serie, maar als de kijker meer te weten komt over slavernij is dat al een succes. Hopelijk realiseert men zich beter hoe het komt dat een bakje champignons zo goedkoop is en onder welke erbarmelijke omstandigheden arbeid nog steeds plaatsvindt.'


Verveer voegt toe: 'Als Nederlanders het verleden kennen dan begrijpen ze waarom Surinamers hier wonen. Nederland heeft de fout gemaakt het verhaal van de slavernij nooit te vertellen. Deze serie kan daar verandering in brengen.'


De Slavernij, vanaf zondag op Nederland 2, 20.10 uur, NTR.

-----------------------


Slavernij jr.

Tegelijkertijd met De Slavernij start de serie De Slavernij Junior, een zesdelige geschiedenisserie voor kinderen. Presentatrice Lisa Wade vertelt aan de hand van archiefmateriaal, documentaire- en dramafragmenten over slavernij en kinderarbeid.


Eindredacteur Loes Wormmeester: 'Ons doel is om kinderen er van bewust te maken dat slavernij en kinderarbeid nog steeds bestaan. Ook willen we ze inzicht geven in de complexiteit van het thema. Kinderen denken dat ouders die hun zoon of dochter laten werken slechte vaders en moeders zijn. Door de serie begrijpen ze hoe zulke keuzes tot stand komen.'


Tegelijkertijd met de serie wordt het computerspel lekker goedkoop gelanceerd. In de game kunnen kinderen zelf kledingstukken produceren en komen ze in aanraking met allerlei misstanden in de kledingindustrie.


De serie is vanaf 18 september elke zondag om 18.15 uur te zien op Nederland 3.

-----------------------


Slavernij als spel?

Slaven kopen en verkopen, landen veroveren, en marteltuigen gebruiken. Het computerspel Slavery the game laat de gamer ervaren hoe het is om een slavendrijver te zijn. De trailer van het spel werd bijna 500 duizend keer bekeken en maakte hevige discussie los: gaat dit niet te ver? Het blijkt een hoax, een pr-stunt van omroep NTR om het programma De Slavernij aan te kondigen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden