Column

Geschiedenis moeten we niet uitgummen

'Kijk, jongens en meisjes, op dit schilderij zien wij de oorspronkelijke inwoners van de huidige provincie West-Kaap in Zuid-Afrika, dansen in voor hen gebruikelijke kledij.'

Nederlandse musea, waaronder het Rijksmuseum, zijn begonnen met het aanpassen van omschrijvingen 'die echt niet meer kunnen. Beeld ANP
Nederlandse musea, waaronder het Rijksmuseum, zijn begonnen met het aanpassen van omschrijvingen 'die echt niet meer kunnen.Beeld ANP

Moet het zo ongeveer, als je een schoolklas rondleidt door het Rijksmuseum en het woord 'hottentot' wilt vermijden? Zo noemden kolonisten de Khoikhoi, wier land zij inpikten: stotteraars. Want hun taaltje klonk zo achterlijk in hun witte oren. 'Hottentot' kan nu echt niet meer. Net zo min als 'kaffer'. We leren het wel. Indianen, dat zijn de oorspronkelijke inwoners van Noord- en Zuid-Amerika. En de eskimo's? Die duiden we voortaan aan als oorspronkelijke inwoner van Alaska of Groenland, oké?

Met 'neger' ligt het ingewikkelder. Want 'negroïde' is volgens velen ook racistisch voor mensen met een donkere huidskleur. En niet alle donkere mensen zijn negroïde. Met 'zwart' is het helemaal op eieren lopen. Voor sommigen is het een geuzennaam, voor anderen een belediging. En: welk mens is nu echt zwart? Veel mensen zijn bruin, maar dat is ook geen fijne benaming.

Woorden dragen geen schuld. Het zijn altijd de taalgebruikers die termen negatief laden. Het zijn racisten die het woord 'neger' racistisch hebben gemaakt. Bevriende zwarte jongens noemen elkaar onbekommerd en liefkozend 'nigga'. Zíj mogen dat.

Heeft het zin, wat het Rijksmuseum doet? Daar zijn ze bezig om titels en beschrijvingen waarin woorden voorkomen die nu als racistisch worden ervaren, te herschrijven. Het museum kiest, zegt Martine Gosselink, hoofd van de afdeling geschiedenis, voor 'neutrale, minder eurocentrische benamingen'. 'Negerinnetje' bijvoorbeeld, kan echt niet meer. Dus werd de titel van het schilderij 'Negerinnetje voor stuiverskerkhof' nu 'Surinaams meisje bij stuiverskerkhof'.

Ik begrijp wel dat het gênant is voor de Amerikaanse toerist, om al die aanduidingen met 'neger' erin op de bordjes te lezen. De schilderijen die de Amerikaanse toerist - of de eskimo- of Khoikhoi-toerist ¿ ziet in het Rijks zijn er niet minder racistisch en eurocentrisch om. De 'negerbediende' op een portret van Margaretha van Raephorst werd 'een jonge zwarte bediende', maar wat zien we? Een in verhouding te groot afgebeelde, trotse dame met overvloedig roomblank decolleté en een serviele, donkere jongen, zeg maar gerust een slaaf, die met geloken ogen haar armband omdoet. Een schilderij uit 1690, dat de verhoudingen in ons land in die tijd goed weergeeft.

Dat is precies wat schilderijen, afgezien van hun schoonheid, moeten tonen in een museum: hoe we in die voorgaande eeuwen leefden en dachten. Ons toenmalige wereldbeeld blijkt ook feilloos uit de titels die aan schilderijen werden gegeven. Schilderkunst en literatuur laten een geschiedenis zien die in veel opzichten beschamend is, een van kolonialisme, uitbuiting, slavernij, diefstal en bevoogding. Die geschiedenis moeten we niet uitgummen, maar ronduit erkennen en tonen.

Natuurlijk moet een museum in zijn eigen beschrijvingen op bordjes bij de schilderijen racistische termen vermijden. Maar zomaar titels veranderen? Dat lijkt me een vorm van geschiedvervalsing. Waarom ze niet tonen, mét datering? Als we racistische namen als 'kaffer' en 'bosneger' overal wegpoetsten, wordt de kans steeds kleiner dat we het ooit nog over dat onwelgevallige verleden zullen hebben. Dat is de keerzijde van goedbedoelde politieke correctheid.

Als we in de literatuur alle titels met 'neger' willen kuisen, hebben we een flink werkje. Tien kleine negertjes van Agatha Christie, Een neger uit Mozambique van Remco Campert. En ach, de onverslijtbare tranentrekker De Negerhut van oom Tom van Harriet Beecher Stowe.

Sommige kinderboeken zijn onversneden racistisch. Sambo het kleine negerjongetje, of Joe de gauwdief , een stripboekje van Zeepfabriek De Klok waarin een donkere jongen niet alleen een dief is, maar ook grondig met zeep schoongeboend moet worden. Zeer illustratief bij lessen over racisme, lijkt me. Gelukkig kunnen deze titels niet door bibliotheekdirecteuren worden veranderd.

Dit voorjaar was ik in Memphis. In alle restaurants werkten 'Afro-Americans' uitsluitend als schoonmaker of afwasser. Iets noordelijker, in een reservaat voor mensen die je geen indiaan mocht noemen, zagen we stokoude mannen die voor gek liepen met een enorme hoofdtooi ¿ made in Hongkong. Ze verkochten ze aan toeristen. De taal is daar helemaal op orde. Nu de werkelijkheid nog.

Aleid Truijens is schrijfster, literatuurrecensente en biografe. Reageren? opinie@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden