Geschiedenis maakt Pechtold huiverig voor kabinet met CU

VVD, CDA en ChristenUnie lonken, maar Alexander Pechtold houdt de boot af. Hoe is zijn weerzin te verklaren?

Alexander Pechtold in 2006, als de nieuwe lijsttrekker van D66. Beeld anp

Wie wil weten waarom Alexander Pechtold zo moeilijk kijkt zodra het woord ChristenUnie valt, moet in gedachten even terug naar de donkere dagen van 2005 en 2006. Donkere dagen althans voor D66, dat zichzelf terugvond in een coalitie met CDA en VVD en daarin met de dag ongelukkiger werd.

Het kabinet-Balkenende II wordt inmiddels gezien als een van de slagvaardigste kabinetten van de afgelopen decennia, maar dat succes straalde niet bepaald af op de kleinste coalitiepartner. Die raakte vooral zichzelf kwijt. Na de ondergang in de Eerste Kamer van het belangrijkste uithangbord, de gekozen burgemeester, zette Pechtold als opvolger van de gedesillusioneerd vertrokken Thom de Graaf zijn eerste schreden in de landspolitiek.

Minister van spek en bonen

Hij erfde een gehavende portefeuille en ondervond vervolgens nauw verholen tegenwerking van CDA en VVD om er toch nog iets van te maken. 'Minister van spek en bonen', werd hij destijds smalend genoemd als hij binnen de coalitie weer eens achter het net viste. Pechtold zelf had nog geen jaar nodig om te concluderen dat het Binnenhof een slangenkuil is. 'Achter elkaars rug om, ach, ach, ach, het is allemaal veel vuiler en vunziger dan mensen denken.'

In de achterban kraaide intussen het oproer tegen het immigratiebeleid van VVD-minister Rita Verdonk, terwijl in de partij een machtsstrijd ontstond en onder de leden op zeker moment serieus werd gedebatteerd over de vraag of het niet beter was om na veertig jaar maar te stoppen met de partij. Bijna traditiegetrouw eindigde het avontuur met een electorale afstraffing: regeren loopt zelden goed af voor de Democraten.

Die demonen zijn in Pechtolds gedachten nu hij na tien louterende jaren in de oppositie opnieuw voor de keus staat: durft hij het aan met CDA en VVD? Bert Bakker (D66-Kamerlid van 1994 tot 2006): 'Het is moeilijk vergelijken, maar natuurlijk spelen de ervaringen van toen mee. Pechtold kwam in die tijd. Hij voorziet problemen.'

De kleur van de vierde coalitiepartner is daarbij van groot belang. Met de ChristenUnie naast het CDA staat Pechtold bij het verdedigen van de progressieve agenda tegenover twee conservatieve partijen. Boris van der Ham, D66-Kamerlid van 2002 tot 2012 en nu voorzitter van het Humanistisch Verbond: 'Pechtold zal dus zijn bondgenoot in de VVD moeten vinden.' Ook dat zal makkelijker gaan met GroenLinks of de PvdA aan zijn zijde dan met de ChristenUnie.

Laurens Jan Brinkhorst, minister in het kabinet-Balkenende II, heeft levendige herinneringen aan de interne twisten van die jaren, maar adviseert Pechtold om daar niet te veel over te piekeren. 'Ten eerste heeft Pechtold de crisis van toen aangegrepen om de partij ingrijpend te professionaliseren tot een stabiele partij met behoorlijke financiering en ieder jaar meer leden. Er wordt veel geïnvesteerd in het opleiden en trainen van onze mensen. Ten tweede hadden we toen maar zes zetels, waren we veruit de kleinste coalitiepartner. Dat is nu heel anders. We zijn noodzakelijk voor elk denkbaar kabinet. We staan ijzersterk.'

Schakel tussen links en rechts

Juist daarom heeft Pechtold noten op zijn zang, zegt Brinkhorst. 'Hij is de enige die links en rechts kan verbinden. We staan dichter bij CDA en VVD als het om de economie gaat, maar veel dichter bij GroenLinks in duurzaamheid en Europa. Waarom moeten de meningsverschillen tussen VVD en GroenLinks ten nadele van GroenLinks uitpakken? Het is heel verstandig dat Pechtold zich daar niet bij neerlegt.'

Bakker: 'Het sociaal-economisch beleid was niet het probleem in Balkenende II en dat zal het nu ook niet zijn. Daar liggen kansen. Ook in het onderwijs en het milieubeleid kan D66 zaken doen. De ophef destijds ontstond vooral over de steeds hardere toon van Rita Verdonk. Per partijcongres werden de moties scherper. Die sfeer zal Pechtold willen voorkomen. Hij staat liever in het midden van de coalitie dan aan de flank.'

De ChristenUnie is in die evenwichtsoefening een extra hindernis. Zeker nu D66 het afgelopen jaar politieke doorbraken forceerde op medisch-ethisch vlak, van oudsher deel van het kernprofiel van de partij. Dankzij haar wetsvoorstellen voor actieve donorregistratie en stervenshulp bij 'voltooid leven' kreeg het Kamerlid Pia Dijkstra liefst 120 duizend voorkeurstemmen - een niet mis te verstaan blijk van waardering van de achterban.

Maar CU-leider Segers heeft al laten weten dat met hem niet te praten valt zolang D66 de voltooidlevenwet niet van tafel haalt. Van der Ham kent geen twijfel: 'Dat is hoe dan ook onbespreekbaar. Zulke onderwerpen mag je sowieso niet uitonderhandelen. Wij kunnen Segers niet dwingen om voor te stemmen, hij kan ons niet verbieden om progressieve meerderheden te zoeken buiten hem om. Elk Kamerlid moet hierin zijn eigen afweging kunnen maken.


Regeren brengt D66 meestal fors zetelverlies

Kabinet-Den Uyl

1973-1977
Ministers: Hans Gruijters
Na de regeerperiode gaat het zetelaantal van 6 naar 8.

Beeld Nationaal Archief

Van Agt II

1981-1982
Ministers: Jan Terlouw, Hans van Mierlo, Henk Zeevalking
Na de regeerperiode gaat het zetelaantal van 17 naar 6.

Beeld RV

Kok I

1994-1998
Ministers: Hans van Mierlo, Winnie Sorgdrager, Hans Wijers, Els Borst
Na de regeerperiode gaat het zetelaantal van 24 naar 14.

Beeld ANP

Kok II

1998-2002
Ministers: Roger van Boxtel, Els Borst, Haijo Apotheker
Na de regeerperiode gaat het zetelaantal van 14 naar 7.

Beeld ANP

Balkenende II

2003-2006
Ministers: Thom de Graaf, Laurens Jan Brinkhorst
Na de regeerperiode gaat het zetelaantal van 6 naar 3.

Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden