Geschiedenis herkauwen

Marcel van Eeden tekent de geschiedenis na, van foto's uit geïllustreerde bladen. Al jaren. Zo maakt hij een caleidoscoop van losse impressies....

Jan Jansen, huilend op de armen, bij het winnen van de Tour de France. Groezelige zwart-witbeelden van Armstrongs eerste stappen op de maan. De dode Pim Fortuyn voor zijn Jaguar met gele kentekenplaat. Die beelden zijn historisch. Maar blijven ze je net zo lang bij, als tijdsdocument, als foto's van andere tourrijders en maanwandelaars en minder prominente doden? Het is maar de vraag.

Met dat onbekende verleden, tot 1965, zijn geboortejaar, houdt Marcel van Eeden zich nu tien jaar bezig. Hij maakt er iedere dag een tekening van. En soms meer dan één. De voortgang ervan is op zijn website te bekijken, tenminste als hij niet voor een paar dagen op vakantie is. Noem het conceptueel, minimalistisch of gewoon een dagboek.

Die dagelijkse productie maakt het werk op zich al bijzonder. Niet dat hij de enige is die er zo'n regelmaat op na houdt. Zo schildert Philip Akkerman al jarenlang voort aan zijn serie zelfportretten. Dat heeft tot nu toe al een aardige collectie opgeleverd, waarop goed te volgen is hoe het hoofd van de schilder door de jaren heen ouder wordt. In welke stemming hij verkeert. Met vreemde hoedjes op, in soms bizarre kleuren weergegeven. Door welke schilder hij zich nu weer laat leiden.

Legendarisch is natuurlijk ook het oeuvre van de Japans-Amerikaanse kunstenaar On Kawara die elke dag, of zowat elke dag, een schilderij maakt waarop uitsluitend de datum van die dag te lezen is. Een project dat hij op 4 januari 1966 begon. Jarenlang hield hij ook een beeldend dagboek bij van plattegronden waarop hij aangaf waar hij op een bepaalde dag had gewandeld, lijsten met namen van wie hij had ontmoet en de kranten die hij had gelezen. Het geheel maakte een nogal manische indruk.

Zo'n tekenaar lijkt Van Eeden niet te zijn. In de eerste plaats omdat Van Eeden tekeningen maakt van andere, vroegere afbeeldingen. Hij kiest zijn materiaal uit oude reisboeken, kunstboeken, topografische atlassen en tijdschriften als Life, Paris Match en De Katholieke Illustratie. Door die tweetrapsraket zit er een vreemde frictie in zijn werk. Van Eeden tekent niet wat hij zelf heeft gezien, maar wat door anderen is gefotografeerd, bedacht of ontworpen. Het maakt de afstand tot het verleden groter. Temeer omdat hij een stijl van tekenen hanteert die details verdoezelt.

Daarbij legt Van Eeden zich niet toe op één soort onderwerp, zoals Kawara (een datum) of Akkerman (het zelfportret). De variatie is enorm: barokke interieurs, logo's, andere kunstwerken, het Atomium in Brussel, weefpatronen, een schoenenzaak, opschriften, kippetjes aan het spit, een verkeersongeluk, veel vuur (van bosbranden tot flamberen aan tafel) en kerstbomen bij nacht.

In de overzichtcatalogus, die bij de tentoonstelling in het GEM in Den Haag is verschenen, vallen termen te lezen als 'encyclopedie' en 'universum', alsof het gaat om een samenhangend geheel. Roel Arkesteijn, conservator van het GEM, schrijft dat de tekeningen te beschouwen zijn 'als niet minder dan een poging tot reconstructie van de tijd van voor zijn [Van Eedens] geboorte'. Het lijkt wat overtrokken.

Wat door het boek wél duidelijk wordt, is dat het heel veel tekeningen zijn, die Van Eeden in de afgelopen tien jaar heeft gemaakt. Alles bij elkaar zo'n tweeduizend. En omdat ze met zijn twintigen op één pagina staan afgedrukt, laten ze zich ook goed vergelijken.

De bindende factor van zijn werk is de stijl. Van Eeden kiest voor steeds hetzelfde materiaal (het inktzwarte negropotlood) en dezelfde papiermaten (19 x 14 en 19 x 28 centimeter). Door die ene stijl wordt de verscheidenheid aan beelden samengeperst tot één beeld: het beeld dat van Van Eeden eraan geeft. Door zijn ogen en hand. Van Eeden herkauwt de geschiedenis tot ansichtformaat.

Natuurlijk is het verleidelijk in te gaan op de persoonlijke motieven van Van Eeden om deze uitgebreide serie te starten en te voltooien (tot zijn dood). Gaat het om een algemene condition humaine? Een hang naar de veiligheid van het verleden, zoals kunsthistoricus Diedrich Diederichsen in de catalogus suggereert? Of een verlangen om er, met zijn werk en dus zijn persoon, 'over eeuwen nog steeds te zijn', zoals zijn kustcriticus Bierens beschrijft? Van Eeden zelf beoogt (op de website van het GEM) een 'anti-wereld' te scheppen, ten opzichte van de wereld waarin hij nu leeft.

Kan zijn. Interessanter is om de psychologie van de tekeningen te bekijken. Temeer omdat ze geen reconstructie van het verleden zijn, in objectieve zin. Geen historische verhandeling over wat vroeger eens gebeurd is. Je wordt er eigenlijk niets wijzer van. Nergens worden de bronnen vermeld, waaruit Van Eeden zijn voorbeelden heeft uitgelicht. De verzameling is eerder een caleidoscoop van losse impressies.

Precies zoals het geheugen werkt. Het gekke is natuurlijk dat het nooit Van Eedens eigen geheugen kan zijn. Ze behoren eigenlijk tot niemands geheugen of tot dat van iedereen. Het zijn van die typische taferelen die niet specifiek zijn, maar die iedereen zich wel vaag herinnert. Vergeten momenten totdat je ze weer ziet, en dan ook direct een wolk van herkenning oproepen: o ja, kerstmis, een Zwitsers berglandschap, de intocht van Sinterklaas. Geen wereldschokkende taferelen, maar wel beelden uit een collectief onderbewustzijn die veel beter dan alle historische gebeurtenissen bij elkaar de sfeer van wat eens was op te roepen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden